അതിരുകൾ എന്നത് കേവലം വേർതിരിക്കലിൻ്റെ ഇടങ്ങൾ മാത്രമല്ല!

അഭിമുഖം—ഡോ. ടി ടി ശ്രീകുമാര്‍ & ലക്ഷ്‌മി ആർ ശേഖർ

ചോദ്യം: 1  താങ്കളുടെ എഴുത്തിൽ ചരിത്രം, സംസ്കാരം, രാഷ്ട്രീയം എന്നീ മൂന്ന് ഘടകങ്ങൾ പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെടുന്നത് എങ്ങനെയാണ്? ഈ അന്തർബന്ധത്തെ (Interconnection) താങ്കൾ എങ്ങനെ നിർവചിക്കുന്നു?

ചരിത്രം, സംസ്‌കാരം, രാഷ്ട്രീയ സമ്പദ്ശാസ്ത്രം (political economy) എന്നിവ എപ്പോഴും എന്‍റെ ബൗദ്ധിക പ്രവർത്തനങ്ങളുടെ അവിഭാജ്യ തലങ്ങളായിരുന്നു. അവയെ വല്ലപ്പോഴും മാത്രം പരസ്പരം ഇടപഴകുന്ന വ്യത്യസ്ത മേഖലകളായല്ല ഞാൻ കാണുന്നത്; മറിച്ച്, സമൂഹങ്ങൾ സ്വയം പുനരുൽപ്പാദിപ്പിക്കുകയും മാറ്റങ്ങൾക്ക് വിധേയമാവുകയും ചെയ്യുന്ന പരസ്പരപൂരകങ്ങളായ പ്രക്രിയകളായാണ് ഞാൻ അവയെ മനസ്സിലാക്കുന്നത്. സാമൂഹിക ബന്ധങ്ങൾ വികസിക്കുന്നതിനുള്ള കാലികമായ ചട്ടക്കൂട് ചരിത്രം നൽകുമ്പോൾ, സംസ്‌കാരം ആ ബന്ധങ്ങൾക്ക് അർത്ഥവും സാധുതയും നൽകുന്നു; രാഷ്ട്രീയം അധികാരം, സംഘർഷം, കൂട്ടായ പ്രവർത്തനം എന്നിവയെ ക്രമീകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഈ തലങ്ങളിൽ ഏതെങ്കിലും ഒന്നിനെ മാത്രം വേർതിരിച്ച് മനസ്സിലാക്കാനുള്ള ഏതൊരു ശ്രമവും സാമൂഹിക യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്‍റെ ഭാഗികമായ ചിത്രം മാത്രമേ നൽകുകയുള്ളൂ.

ഈ പരസ്പരബന്ധത്തോടുള്ള എന്‍റെ താല്പര്യം രൂപപ്പെടുന്നത് കേരളത്തിന്‍റെ സാമ്പത്തിക ചരിത്രത്തെക്കുറിച്ചുള്ള എന്‍റെ ആദ്യകാല ഗവേഷണങ്ങളിൽ നിന്നാണ്. തുടക്കത്തിൽ കേവലം സാമ്പത്തികമാറ്റങ്ങളുടെ പ്രശ്നങ്ങളായി തോന്നിയവ, പിന്നീട് സാമൂഹിക അധികാരം, സാംസ്കാരിക ആചാരങ്ങൾ, ചരിത്രപരമായ പരിവർത്തനങ്ങൾ എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള ചോദ്യങ്ങളായി വെളിപ്പെട്ടു. കാർഷികബന്ധങ്ങൾ, കുടിയേറ്റം, വ്യാപാരം, നഗരവൽക്കരണം അല്ലെങ്കിൽ വികസനം എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള പഠനങ്ങൾ സാമ്പത്തിക സൂചകങ്ങൾകൊണ്ടുമാത്രം കൃത്യമായി വിശദീകരിക്കാൻ കഴിയില്ലായിരുന്നു. സാംസ്കാരികമൂല്യങ്ങളും സാമൂഹിക വ്യക്തിത്വങ്ങളും രാഷ്ട്രീയസ്ഥാപനങ്ങളും എങ്ങനെയാണ് സാമ്പത്തിക പ്രക്രിയകളെ രൂപപ്പെടുത്തിയതെന്നും, തിരിച്ച് സാമ്പത്തിക പരിവർത്തനങ്ങൾ സാംസ്കാരികജീവിതത്തെയും രാഷ്ട്രീയ സാധ്യതകളെയും എങ്ങനെയാണ് മാറ്റിയതെന്നും മനസ്സിലാക്കേണ്ടത് അതിന് ആവശ്യമായിരുന്നു. ഈ തിരിച്ചറിവാണ് രാഷ്ട്രീയ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥ, സംസ്‌കാരം, ചരിത്രം എന്നിവയെ സമന്വയിപ്പിക്കുന്ന വിപുലമായ ചട്ടക്കൂടിലൂടെ സാമൂഹിക യാഥാർത്ഥ്യത്തെ സമീപിക്കാൻ എന്നെ പ്രേരിപ്പിച്ചത്.

എന്‍റെ ആദ്യകാലഗവേഷണത്തിൽ, പ്രത്യേകിച്ച് കേരളത്തിലെ നഗരവൽക്കരണ പ്രക്രിയകളെക്കുറിച്ചുള്ള പഠനങ്ങളിൽ, ഞാൻ സാംസ്കാരിക-ഭൂമിശാസ്ത്രപരമായ കാഴ്ചപ്പാട് (cultural-geographical perspective) കൂടുതലായി സ്വീകരിച്ചു. ഭൗതികശക്തികൾ, സാംസ്കാരിക ചിഹ്നങ്ങൾ, ചരിത്രപരമായ രാഷ്ട്രീയമാറ്റങ്ങള്‍ (ഉദാഹരണത്തിന് കൊളോനിയലിസവും ആഗോളമൂലധനവും)  എന്നിവയുടെ ഇടപെടലിലൂടെ ഇടങ്ങൾ (spaces) എങ്ങനെയാണ് സാമൂഹികമായി നിർമ്മിക്കപ്പെടുന്നത് എന്ന് പരിശോധിക്കാനും ഇടുങ്ങിയ സാമ്പത്തിക വിശദീകരണങ്ങൾക്കപ്പുറത്തേക്ക് മാറാനും ഈ സമീപനം എന്നെ പ്രാപ്തനാക്കി. നഗരങ്ങൾ എന്നത് കേവലം ജനസംഖ്യയുടെയും മൂലധനത്തിന്‍റെയും ഭൗതിക കേന്ദ്രീകരണങ്ങൾ മാത്രമല്ല; അവ കുടിയേറ്റം, ഓർമ്മകൾ, ജാതിബന്ധങ്ങൾ, മതപരമായ ആചാരങ്ങൾ, മാധ്യമ പ്രതിനിധാനങ്ങൾ, മൂലധന താല്‍പ്പര്യങ്ങള്‍, ലിംഗപദവികള്‍, പിത്രാധിപത്യഘടനകള്‍, രാഷ്ട്രീയസമരങ്ങൾ എന്നിവയാൽ രൂപപ്പെട്ട ചരിത്രപരമായ നിർമ്മിതികളാണ്. അതിനാൽ, നഗരവൽക്കരണത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ ഭൗതിക പരിവർത്തനങ്ങളെ സാംസ്കാരികരീതികളുമായും ചരിത്രപ്രക്രിയകളുമായും ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന വിശകലനമാതൃക ആവശ്യമായിരുന്നു.

രണ്ടാമത്തെയും അത്രതന്നെ പ്രധാനപ്പെട്ടതുമായ സ്വാധീനം മാർക്സിസ്റ്റ് ചിന്തകളുമായുള്ള എന്‍റെ സമ്പർക്കമായിരുന്നു. മാർക്സിസത്തിന്‍റെ വിദ്യാർത്ഥി എന്ന നിലയിൽ, സാമൂഹിക പ്രതിഭാസങ്ങളെ പരസ്പരബന്ധിതമായും ചരിത്രപരമായും മനസ്സിലാക്കണമെന്ന അതിന്‍റെ നിർബന്ധബുദ്ധി എന്നെ ആകർഷിച്ചു. മാർക്സിസം പലപ്പോഴും സാമ്പത്തിക നിർണ്ണയവാദത്തിലേക്ക് (economic determinism) ചുരുക്കപ്പെടാറുണ്ടെങ്കിലും, അതിന്‍റെ ഏറ്റവും ഫലപ്രദമായ ഉൾക്കാഴ്ചകൾ അടങ്ങിയിരിക്കുന്നത് സാമ്പത്തിക ഘടനകളും രാഷ്ട്രീയ സ്ഥാപനങ്ങളും സാംസ്കാരിക രൂപങ്ങളും ചരിത്രപരമായ സമഗ്രതയ്ക്കുള്ളിൽ (historical totality) എങ്ങനെ പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു എന്ന് കാണിച്ചുതരുന്നതിലാണ്. സമൂഹത്തിന്‍റെ ഭൗതികവ്യവസ്ഥ സാംസ്കാരികവും രാഷ്ട്രീയവുമായ ജീവിതത്തെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു, എങ്കിലും സംസ്‌കാരത്തിനും രാഷ്ട്രീയത്തിനും ആപേക്ഷികമായ സ്വയംഭരണാവകാശമുണ്ട് (relative autonomy) ഒപ്പം സാമൂഹികബന്ധങ്ങളെ പുനരുൽപ്പാദിപ്പിക്കുന്നതിലോ പരിവർത്തിപ്പിക്കുന്നതിലോ അവ സജീവമായി പങ്കുചേരുകയും ചെയ്യുന്നു. ഈ വൈരുദ്ധ്യാത്മകമായ (dialectical) മനസ്സിലാക്കൽ എന്‍റെ ചിന്തയെ ആഴത്തിൽ സ്വാധീനിച്ചു. ചരിത്രത്തെ കേവലം സംഭവങ്ങളുടെ പരമ്പരയായോ, സംസ്‌കാരത്തെ പാരമ്പര്യങ്ങളുടെ ശേഖരമായോ, രാഷ്ട്രീയത്തെ വെറും ഭരണതന്ത്രമായോ കാണാതെ, സാമൂഹികമാറ്റത്തിന്‍റെ വിപുലമായ പ്രക്രിയകൾക്കുള്ളിലെ പരസ്പരബന്ധിതമായ നിമിഷങ്ങളായി കാണാൻ അത് എന്നെ പ്രേരിപ്പിച്ചു.

അതുകൊണ്ട് തത്വത്തിൽ, ചരിത്രവും സംസ്‌കാരവും രാഷ്ട്രീയവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ ചലനാത്മകവും വൈരുദ്ധ്യാത്മകവുമായ ഒന്നായാണ് ഞാൻ നിർവചിക്കുന്നത്. ചരിത്രപരമായ സാഹചര്യങ്ങൾ സവിശേഷമായ സാംസ്കാരിക രൂപങ്ങളും രാഷ്ട്രീയക്രമീകരണങ്ങളും ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കുന്നു; സാംസ്കാരിക അർത്ഥങ്ങൾ ചരിത്രപരമായ സാഹചര്യങ്ങളെ മനുഷ്യർ എങ്ങനെ മനസ്സിലാക്കുന്നുവെന്നും അതിനോട് എങ്ങനെ പ്രതികരിക്കുന്നുവെന്നും രൂപപ്പെടുത്തുന്നു. രാഷ്ട്രീയസമരങ്ങൾ, വര്‍ഗ്ഗ സമരങ്ങള്‍, വിശാലമായ അര്‍ത്ഥത്തില്‍ ചരിത്രത്തെ മാറ്റിത്തീര്‍ക്കുന്നുണ്ട് എന്നതിനാലാണ് ഈ സമീപനം കൂടുതല്‍ പ്രസക്തമാവുന്നത്. ഈ മേഖലകളിൽ ഒന്നിനെയും മറ്റുള്ളവയെ പരാമർശിക്കാതെ പൂർണ്ണമായി മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയില്ല. ഈ വീക്ഷണം ആശയവിനിമയം, സാങ്കേതികവിദ്യ, ഡിജിറ്റൽ സംസ്കാരങ്ങൾ, ഭരണം എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള എന്‍റെ പിൽക്കാല പഠനങ്ങളെ സ്വാധീനിക്കുന്നത് തുടർന്നു, അവിടെ സമകാലിക പ്രതിഭാസങ്ങളെ അവയുടെ ചരിത്രപരമായ പാതകളിലും സാംസ്കാരിക പശ്ചാത്തലങ്ങളിലും രാഷ്ട്രീയ പ്രത്യാഘാതങ്ങളിലും അടയാളപ്പെടുത്താൻ ഞാൻ നിരന്തരം ശ്രമിച്ചിട്ടുണ്ട്.

ഈ അർത്ഥത്തിൽ, ലളിതവും എന്നാൽ മൗലികവുമായ ഒരു ബോധ്യമാണ് എപ്പോഴും എന്‍റെ പ്രവർത്തനങ്ങളെ നയിച്ചിട്ടുള്ളത്: സമൂഹങ്ങൾ നിർമ്മിക്കപ്പെടുന്നത് സാമ്പത്തികഘടനകളിലൂടെയും രാഷ്ട്രീയസ്ഥാപനങ്ങളിലൂടെയും മാത്രമല്ല, മറിച്ച് ഓർമ്മിക്കപ്പെടുന്ന ചരിത്രങ്ങളിലൂടെയും, ജീവിക്കുന്ന സംസ്‌കാരങ്ങളിലൂടെയും, ഇവ രണ്ടിനെയും പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന വര്‍ഗ്ഗസമരങ്ങളിലൂടെയുമാണ്. അവയുടെ പരസ്പരബന്ധം മനസ്സിലാക്കുക എന്നത് എന്‍റെ ഗവേഷണത്തിന്‍റെയും എന്‍റെ വിപുലമായ ബൗദ്ധികവീക്ഷണത്തിന്‍റെയും കേന്ദ്രബിന്ദുവായി തുടരുന്നു.

ചോദ്യം:2 വിമർശനാത്മക പഠനങ്ങളിൽ (Critical Studies) താങ്കൾ കൂടുതലായി ഉപയോഗിക്കുന്ന സൈദ്ധാന്തിക സമീപനങ്ങൾ (Theoretical Approaches) ഏതൊക്കെയാണ്? ഫൂക്കോ(Foucault), ഡെറിഡ (Derrida), ഗ്രാമ്ഷി (Gramsci) തുടങ്ങിയവരുടെ സ്വാധീനം താങ്കളുടെ രചനകളിൽ എങ്ങനെ പ്രതിഫലിക്കുന്നു?

പഠനവുമായും ആശയങ്ങളുടെ സ്വാംശീകരണവുമായും ബന്ധപ്പെട്ട പ്രധാനപ്പെട്ട ചോദ്യമാണ് ഇത്. എവിടെ തുടങ്ങണം എന്ന കാര്യത്തില്‍ സംശയമുണ്ട്. കാരണം, വ്യത്യസ്ത സൈദ്ധാന്തിക സമീപനങ്ങള്‍  എന്‍റെ രചനകളെ സഹായിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിലും, എന്‍റെ ഭൂരിഭാഗം ഗവേഷണങ്ങളെയും നയിച്ച ആഴത്തിലുള്ള ബൗദ്ധിക ചട്ടക്കൂട് ഏതാണെന്ന് ചോദിച്ചാൽ, അത് വളരെ വിശാലമായ അര്‍ത്ഥത്തില്‍ ഫ്രാങ്ക്ഫർട്ട് സ്കൂളും അതിന്‍റെ പിൽക്കാല വളർച്ചയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട 'വിമർശനാത്മക സിദ്ധാന്തവും' (Critical Theory) എന്ന ചിന്താധാരയുമാണെന്ന് പറയാം. അദ്ധ്യാപന—ഗവേഷണ പ്രവർത്തനങ്ങൾ കേവലം സാമൂഹിക യാഥാർത്ഥ്യത്തെ വിവരിക്കുക മാത്രമല്ല, മറിച്ച് അതിനെ രൂപപ്പെടുത്തുന്ന ആധിപത്യം, അസമത്വം, അധികാരം എന്നിവയുടെ ഘടനകളെ ചോദ്യംചെയ്യുക കൂടി വേണമെന്നതാണ് ഈ സമീപനത്തിന്‍റെ കാതല്‍. ആദ്യമായി ഞാന്‍ മാസ്റ്റെഴ്സ്‌ വിദ്യാര്‍ഥികള്‍ക്കായി പഠിപ്പിച്ച കോഴ്സ് “State and Civil Society in the Information Age എന്നായിരുന്നു- 2004 ല്‍. ഈ അടുത്തകാലത്ത്‌ ഹേബർമാസ് നിര്യാതനായപ്പോള്‍ ഞാന്‍ എഴുതിയ കുറിപ്പ് സോഷ്യല്‍ മാധ്യമത്തില്‍ പങ്കുവച്ചപ്പോള്‍ അന്നത്തെ ഒരു വിദേശ വിദ്യാര്‍ഥിനി “താങ്കളുടെ ക്ലാസ്സില്‍ ആണ് ഞാന്‍ ആദ്യമായി ഹേബര്‍മാസിനെ കുറിച്ച് കേട്ടത്” എന്ന് കമന്റ് ചെയ്തിരുന്നു. ഫ്രാങ്ക്ഫര്‍ട്ട് സ്കൂള്‍ അതിന്റെ വിവിധ രൂപങ്ങളില്‍ എന്നെ സ്വാധീനിച്ചിരുന്നു; പഠനത്തിലും അദ്ധ്യാപനത്തിലും. ഇതിനും വളരെ മുന്‍പ് തന്നെ എന്റെ വിദ്യാര്‍ത്ഥി ജീവിതകാലത്ത് എഴുതിയ ലേഖനങ്ങളുടെ സമാഹാരം ഉത്തരാധുനികതക്കപ്പുറം പ്രസിദ്ധീകരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു (ഡി.സി. ബുക്സ്, 2000) മാധ്യമങ്ങൾ, ആശയവിനിമയം, സാങ്കേതികവിദ്യ, ഡിജിറ്റൽ സംസ്കാരം എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള എന്‍റെ പിൽക്കാല പഠനങ്ങളിൽ ഈ പഠനങ്ങള്‍ വളരെ പ്രധാനപ്പെട്ടതായി മാറി; അവിടെ അധികാരം, പ്രത്യയശാസ്ത്രം, സാമൂഹിക പരിവർത്തനം, ലിംഗപദവികളുടെ ആപേക്ഷികത എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള ചോദ്യങ്ങൾ കേന്ദ്ര ആശങ്കകളായി രൂപപ്പെട്ടു. അതിലെ എല്ലാ സൈദ്ധാന്തികരെയും ഒരുപോലെ സ്വീകരിക്കുകയോ ഏതെങ്കിലും ഒരു സൈദ്ധാന്തികനെ പൂര്‍ണ്ണമായും അംഗീകരിക്കുകയോ ചെയ്യുന്ന സമീപനമല്ല എന്റേത്. പകരം വിമര്‍ശനാത്മക സിദ്ധാന്തത്തിന്‍റെ വൈവിധ്യപൂര്‍ണ്ണമായ സമീപനങ്ങളെ വിമര്‍ശനാത്മകമായി ഉള്‍ക്കൊള്ളുക എന്നതാണ്.

ഈ വീക്ഷണത്തിന്‍റെ ആദ്യകാല ഉദാഹരണങ്ങളിൽ ഒന്ന് കമ്മ്യൂണിക്കേഷന്‍ സാങ്കേതികവിദ്യകളും (ICTs) വികസനവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെക്കുറിച്ചുള്ള എന്‍റെ പഠനങ്ങളിൽ കാണാം. 1990-കളുടെ അവസാനത്തിലും 2000- ങ്ങളുടെ തുടക്കത്തിലും, വികസന പഠനങ്ങളിലെ പ്രധാന മാതൃക 'ICT4D' ചട്ടക്കൂടായിരുന്നു. ഇത് വിവര-ആശയവിനിമയ സാങ്കേതികവിദ്യകളെ വികസന പ്രശ്നങ്ങൾ പരിഹരിക്കാൻശേഷിയുള്ള, സഹജമായിത്തന്നെ പരിവർത്തന സ്വഭാവമുള്ള ഉപകരണങ്ങളായാണ് പൊതുവില്‍ മനസ്സിലാക്കപ്പെട്ടിരുന്നത്. അതായിരുന്നു പ്രബലമായ ലിബറല്‍ പഠനമാതൃക. സാങ്കേതികവിദ്യയെ സാമൂഹിക പുരോഗതിയെ നയിക്കുന്ന സ്വതന്ത്രശക്തിയായി കണക്കാക്കുന്ന സാങ്കേതിക ശുഭാപ്തിവിശ്വാസമായിരുന്നു (technocratic optimism) അക്കാലത്തെ പഠനങ്ങളിൽ ഭൂരിഭാഗത്തിനും ഉണ്ടായിരുന്നത്. എന്‍റെ കൃതികളിൽ, പ്രത്യേകിച്ച് 'ICTs and Development in India' എന്ന പഠനത്തിൽ, ഞാൻ ഈ അനുമാനത്തെ വെല്ലുവിളിക്കാൻ ശ്രമിച്ചു. സാങ്കേതികവിദ്യയെ വികസനത്തിന്‍റെ ഒരു നിഷ്പക്ഷ ഉപകരണമായി അംഗീകരിക്കുന്നതിന് പകരം, സാങ്കേതികവിദ്യകൾ നിലവിലുള്ള സാമൂഹികഘടനകൾ, അധികാരബന്ധങ്ങൾ, സ്ഥാപനപരമായ പശ്ചാത്തലങ്ങൾ എന്നിവയ്ക്കുള്ളിൽ അന്തർലീനമായിരിക്കുന്നവയാണെന്ന് ഞാൻ മനസ്സിലാക്കി. സാങ്കേതിക ഇടപെടലുകളുടെ വികസനഫലങ്ങൾ എന്നത് സാങ്കേതികവിദ്യ ലഭ്യമാകാനുള്ള സാഹചര്യം (access), അസമത്വം, ഭരണം, സാമൂഹിക അധികാരം എന്നിവയെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. ഈ വിമർശനം രൂപപ്പെട്ടത് സാങ്കേതിക നിർണ്ണയവാദത്തോടുള്ള (technological determinism) വിമർശനാത്മക സമീപനത്തിന്‍റെ സംശയദൃഷ്ടിയിൽനിന്നും, സാങ്കേതികവിദ്യയെ കൂടുതൽ വിപുലമായ സാമൂഹിക-രാഷ്ട്രീയ പ്രക്രിയകൾക്കുള്ളിൽ കൊണ്ടുവരണമെന്ന അതിന്‍റെ നിർബന്ധത്തിൽ നിന്നുമാണ്.

പിന്നീട്, സാങ്കേതിക പരിവര്‍ത്തനങ്ങളുടെ സാമൂഹിക പ്രത്യാഘാതങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കാൻ ഞാൻ സാംസ്കാരിക മാർക്സിസ്റ്റ് (cultural Marxist) സമീപനങ്ങളെ കൂടുതലായി ആശ്രയിച്ചുതുടങ്ങി. സാങ്കേതികവിദ്യകൾ എങ്ങനെ വിതരണം ചെയ്യപ്പെടുന്നു എന്നതിൽ മാത്രമല്ല, അവ മനുഷ്യന്‍റെ ബോധം, സാംസ്കാരികരീതികൾ, വ്യക്തിത്വങ്ങൾ, ദൈനംദിന ജീവിതം എന്നിവയെ എങ്ങനെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു എന്നതും എനിക്ക് താല്‍പ്പര്യമുള്ള മേഖലകളായിരുന്നു. ഡിജിറ്റൽ മാധ്യമങ്ങളുടെ വ്യാപനം, പ്ലാറ്റ്‌ഫോം മുതലാളിത്തം (platform capitalism), നിരീക്ഷണ സംവിധാനങ്ങൾ (surveillance systems), അൽഗോരിതമിക് ഭരണം (algorithmic governance) എന്നിവ സാങ്കേതിക അടിസ്ഥാന സൗകര്യങ്ങളെ കൂടുതൽ വിപുലമായ അധികാര-പ്രത്യയശാസ്ത്രഘടനകളുമായി ബന്ധിപ്പിക്കാൻ ശേഷിയുള്ള വിശകലന ചട്ടക്കൂടുകൾ ആവശ്യപ്പെടുന്നുണ്ടായിരുന്നു. ഇവിടെ ഗ്രാംഷി (Gramsci), ഫൂക്കോ (Foucault) തുടങ്ങിയ ചിന്തകരുടെ സ്വാധീനം വളരെ പ്രധാനപ്പെട്ടതായി മാറി.

മാധ്യമങ്ങൾ, സംസ്‌കാരം, സിവിൽ സൊസൈറ്റി എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള എന്‍റെ പഠനങ്ങളിൽ ഗ്രാംഷിയുടെ 'ഹെജിമണി' (hegemony - മേധാവിത്വം/ആധിപത്യം) എന്ന ആശയം അങ്ങേയറ്റം വിലപ്പെട്ടതായിരുന്നു. അധികാരം നിലനിർത്തുന്നത് കേവലം ബലപ്രയോഗത്തിലൂടെ മാത്രമല്ല, മറിച്ച് സമ്മതിയിലൂടെയും (consent) കൂടിയാണെന്ന അദ്ദേഹത്തിന്‍റെ ഉൾക്കാഴ്ച സമകാലിക ആശയവിനിമയവ്യവസ്ഥകളെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിനുള്ള ശക്തമായ വിചാരമാതൃക നല്‍കിയിരുന്നു. മാധ്യമ സംസ്കാരങ്ങൾ, രാഷ്ട്രീയ ആശയവിനിമയം, ഡിജിറ്റൽ സാങ്കേതികവിദ്യകൾ എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള എന്‍റെ പല പഠനങ്ങളിലും, സാംസ്കാരിക സ്ഥാപനങ്ങൾ, മാധ്യമ പ്രവർത്തനങ്ങൾ, ദൈനംദിന പൊതുബോധങ്ങൾ എന്നിവയിലൂടെ നിലവിലുള്ള സാമൂഹിക-രാഷ്ട്രീയ ക്രമീകരണങ്ങൾ എങ്ങനെയാണ് സ്വാഭാവികമായ ഒന്നായി മാറ്റപ്പെടുന്നത് (normalized) എന്ന് ഞാൻ പരിശോധിച്ചിട്ടുണ്ട്. സിവിൽ സൊസൈറ്റിയെ സംബന്ധിച്ച ഗ്രാംഷിയുടെ സങ്കല്പം സാമൂഹികപ്രസ്ഥാനങ്ങൾ, സാംസ്കാരിക പരിവർത്തനങ്ങൾ, രാഷ്ട്രീയമത്സരങ്ങൾ എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള എന്‍റെ വിശകലനങ്ങളെയും സ്വാധീനിച്ചിട്ടുണ്ട്. വികസന സംവാദങ്ങളെയോ (development discourse), മാധ്യമ പ്രതിനിധാനങ്ങളെയോ, ഡിജിറ്റൽ പ്ലാറ്റ്‌ഫോമുകളെയോ പരിശോധിക്കുമ്പോഴൊക്കെ, മത്സരബുദ്ധിയോടെയുള്ള വ്യത്യസ്ത ഹെജിമോണിക് പ്രോജക്റ്റുകൾ സാധുതയ്ക്കും സ്വാധീനത്തിനുമായി ശ്രമിക്കുന്ന ഇടങ്ങളായാണ് ഞാൻ പലപ്പോഴും ഈ പ്രതിഭാസങ്ങളെ സമീപിച്ചിട്ടുള്ളത്.

അധികാരം, അറിവ്, ഭരണം, സബ്ജക്റ്റിവിറ്റി (subjectivity - ആത്മനിഷ്ഠത) എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള ചോദ്യങ്ങളിലൂടെയാണ് ഫൂക്കോയുടെ സ്വാധീനം എന്‍റെ കൃതികളിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുന്നത്. എന്‍റെ ബൗദ്ധിക വീക്ഷണം പൊതുവെ ഭൗതികവാദപരമായി (materialist) തുടരുമ്പോഴും, പരമ്പരാഗത ഭരണകൂട കേന്ദ്രീകൃത മാതൃകകൾ കൊണ്ട് കൃത്യമായി വിശദീകരിക്കാൻ കഴിയാത്ത അധികാര രൂപങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കാൻ ഫൂക്കോയുടെ പഠനങ്ങള്‍ പ്രയോജനപ്പെടുന്നു. അച്ചടക്ക അധികാരം (disciplinary power), നിരീക്ഷണം, ഗവേണൻസ് രീതികൾ (governmentality), അറിവിന്‍റെ ഉത്പാദനം എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്‍റെ വിശകലനങ്ങൾ ഡിജിറ്റൽ ഭരണത്തെയും അൽഗോരിതമിക് സംവിധാനങ്ങളെയും കുറിച്ചുള്ള എന്‍റെ സമീപകാല പഠനങ്ങളിൽ ഏറെ ഉപകാരപ്രദമായിട്ടുണ്ട്. ഡിജിറ്റൽ ഗവൺമെന്‍റാലിറ്റി, നിരീക്ഷണ ചട്ടക്കൂടുകൾ, പ്ലാറ്റ്‌ഫോം ഭരണം, AI അധിഷ്ഠിത ഭരണം എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള പഠനങ്ങളിൽ, ഡാറ്റാ ശേഖരണം, വർഗ്ഗീകരണം, നിരീക്ഷണം, പെരുമാറ്റ നിയന്ത്രണം എന്നിവയിലൂടെ അധികാരം എങ്ങനെയാണ് കൂടുതലായി പ്രവർത്തിക്കുന്നത് എന്ന് പരിശോധിക്കാൻ ഞാൻ ഫൂക്കോള്‍ഡ്യൻ ഉൾക്കാഴ്ചകളെ ഉപയോഗപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്. അധികാരം ആരുടെ കൈകളിലാണ് എന്ന ചോദ്യത്തിനപ്പുറത്തേക്ക് കടന്ന്, സ്ഥാപനങ്ങൾ, സാങ്കേതികവിദ്യകൾ, ദൈനംദിന രീതികൾ എന്നിവയിലൂടെ അധികാരം എങ്ങനെ സഞ്ചരിക്കുന്നു (circulates) എന്നതിലേക്ക് ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിക്കാൻ ഫൂക്കോയുടെ കൃതികൾ നമ്മെ സഹായിക്കുന്നു.

അതേസമയം, ഫൂക്കോള്‍ഡ്യൻ ഉൾക്കാഴ്ചകളെ കൂടുതൽ വിപുലമായ രാഷ്ട്രീയ-സാമ്പത്തിക ചട്ടക്കൂടിനുള്ളിൽ അന്വേഷിക്കാനാണ് ഞാൻ പൊതുവെ ശ്രമിച്ചിട്ടുള്ളത്. മറ്റൊരു തരത്തിൽ പറഞ്ഞാൽ, ഭരണ സാങ്കേതികവിദ്യകൾ ഒറ്റപ്പെട്ടല്ല, മറിച്ച് മുതലാളിത്തം, ഭരണകൂടരൂപീകരണം, സാമൂഹിക അസമത്വം എന്നിവയുടെ പശ്ചാത്തലത്തിലാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത് എന്ന് മനസ്സിലാക്കാൻ ഞാൻ ശ്രമിച്ചിട്ടുണ്ട്. രാഷ്ട്രീയ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയെയും (political economy) ഗവൺമെന്‍റാലിറ്റിയെയും ഒന്നിപ്പിക്കാനുള്ള ഈ ശ്രമം ഡിജിറ്റൽ മുതലാളിത്തം, നിരീക്ഷണം, AI ഭരണം എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള എന്‍റെ സമീപകാല പഠനങ്ങളില്‍ കാണാൻ കഴിയും.

ചോദ്യത്തില്‍ പരാമർശിച്ച മൂന്ന് ചിന്തകരിൽ, ദെറീദയ്ക്കാണ് (Derrida) എന്‍റെ പഠനങ്ങളില്‍ ഏറ്റവും കുറഞ്ഞ സ്വാധീനമുള്ളത്. പ്രാതിനിധ്യം, സംവാദം (discourse), ടെക്സ്റ്റാലിറ്റി (textuality) എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ചകളിൽ ചില ഡീകൺസ്ട്രക്റ്റീവ് (deconstructive) ഉൾക്കാഴ്ചകൾ ഞാൻ വല്ലപ്പോഴും ഉപയോഗിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിലും, ദെറീദിയൻ രീതിശാസ്ത്രം തുടർച്ചയായ രീതിയിൽ ഞാൻ എവിടെയും പ്രയോഗിച്ചിട്ടില്ല. ദെറീദയുടെ പ്രോജക്റ്റിന്‍റെ കേന്ദ്രബിന്ദുവായ തത്ത്വചിന്താപരമായ ചോദ്യങ്ങളേക്കാൾ, ചരിത്രപരമായ പ്രക്രിയകൾ, സാമൂഹികസ്ഥാപനങ്ങൾ, രാഷ്ട്രീയസമരങ്ങൾ, ഭൗതികസാഹചര്യങ്ങൾ എന്നിവയിലായിരുന്നു എന്‍റെ ഗവേഷണങ്ങൾ പൊതുവെ ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിച്ചിരുന്നത്. അതിനാൽ അദ്ദേഹത്തിന്‍റെ സ്വാധീനം അടിസ്ഥാന ചട്ടക്കൂടായി എന്നതിനെക്കാൾ ഉപരിയായി ചില സാന്ദർഭിക പരാമർശങ്ങളിൽ മാത്രമായി ഒതുങ്ങുന്നു.

മൊത്തത്തിൽ, ക്രിട്ടിക്കൽ തിയറിയുടെ മാനദണ്ഡപരമായ ആശങ്കകളെയും, ഗ്രാംഷിയുടെ ഹെജിമണി വിശകലനങ്ങളെയും, ഫൂക്കോ വികസിപ്പിച്ചെടുത്ത അധികാര വിശകലനങ്ങളെയും സംയോജിപ്പിക്കാനുള്ള ശ്രമമാണ് എന്‍റെ സൈദ്ധാന്തിക സമീപനത്തെ അടയാളപ്പെടുത്തുന്നത്. ഈ പാരമ്പര്യങ്ങൾ വ്യത്യസ്ത ബൗദ്ധിക ചരിത്രങ്ങളിൽ നിന്നാണ് ഉയർന്നുവരുന്നതെങ്കിലും, മാധ്യമ സംവിധാനങ്ങൾ, സാങ്കേതിക പരിവർത്തനങ്ങൾ, പുതിയ ഭരണ രൂപങ്ങൾ എന്നിവയാൽ രൂപപ്പെട്ട സമകാലിക സമൂഹങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിൽ അവ പരസ്പര പൂരകങ്ങളാണെന്ന് ഞാൻ കണ്ടെത്തി. മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന ചരിത്രപശ്ചാത്തലങ്ങളിൽ അധികാരം എങ്ങനെ പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്നു എന്നുമാത്രമല്ല, അത് എങ്ങനെ സാധൂകരിക്കപ്പെടുന്നുവെന്നും, ചെറുക്കപ്പെടുന്നുവെന്നും, പരിവർത്തനം ചെയ്യപ്പെടുന്നുവെന്നും പരിശോധിക്കാൻ ഈ സമീപനങ്ങള്‍ സഹായകമാവുന്നുണ്ട്‌.

ഡിജിറ്റൽ ഗവൺമെന്‍റാലിറ്റി (digital governmentality), പ്ലാറ്റ്‌ഫോം അധികാരം, അൽഗോരിതമിക് ഭരണം എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള എന്‍റെ സമീപകാല പഠനങ്ങളിൽ ബെർണാഡ് സ്റ്റിഗ്ലറുടെയും (Bernard Stiegler) ഡേവിഡ് ഗോലുംബിയയുടെയും (David Golumbia) രചനകൾ ഏറെ പ്രധാനപ്പെട്ടതാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കി ഞാന്‍ ഉപയോഗിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഡിജിറ്റൽ ഓട്ടോമേഷൻ നിലനിൽക്കുന്ന സാഹചര്യങ്ങളിൽ സാങ്കേതികത (technics), ഓർമ്മ, ശ്രദ്ധ, മനുഷ്യന്‍റെ ഏജൻസിക്ക് (agency) സംഭവിക്കുന്ന മാറ്റങ്ങൾ എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള സ്റ്റിഗ്ലറുടെ വിശകലനങ്ങൾ, സമകാലിക സാങ്കേതികവിദ്യകൾ മനുഷ്യന്‍റെ ആത്മനിഷ്ഠതയെയും (subjectivity) ജ്ഞാനഗ്രാഹ്യശേഷിയെയും (cognition) കൂട്ടായ ജീവിതത്തെയും എങ്ങനെയാണ് രൂപപ്പെടുത്തുന്നത് എന്ന് പരിശോധിക്കാൻ എന്നെ സഹായിച്ചു. സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ ഫാർമക്കോളജിക്കൽ സ്വഭാവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള (pharmacological nature) — അതായത്, ഒരേസമയം മനുഷ്യന്‍റെ സ്വയംഭരണാധികാരത്തെ ശാക്തീകരിക്കാനും അതേസമയം തന്നെ അതിനെ തകർക്കാനുമുള്ള അതിന്‍റെ ശേഷിയെക്കുറിച്ചുള്ള — അദ്ദേഹത്തിന്‍റെ ആശങ്ക ഡിജിറ്റൽ സംസ്കാരങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള എന്‍റെ വിലയിരുത്തലുകൾക്ക് ഏറെ പ്രസക്തമായിരുന്നു.

മറുഭാഗത്ത്, ഗോലുംബിയ നൽകുന്നത് കമ്പ്യൂട്ടേഷണൽ പ്രത്യയശാസ്ത്രങ്ങളെക്കുറിച്ചും (computational ideology) സാങ്കേതിക സംവിധാനങ്ങളെ നിഷ്പക്ഷമോ വസ്തുനിഷ്ഠമോ അല്ലെങ്കിൽ അനിവാര്യമോ ആയ ഒന്നായി സ്വാഭാവികവൽക്കരിക്കുന്ന പ്രവണതകളെക്കുറിച്ചുമുള്ള ശക്തമായ വിമർശനമാണ്. ഡിജിറ്റൽ ചട്ടക്കൂടുകളിലും അൽഗോരിതമിക് സംവിധാനങ്ങളിലും അന്തർലീനമായിരിക്കുന്ന രാഷ്ട്രീയ അനുമാനങ്ങളെ ചോദ്യംചെയ്യാനുള്ള എന്‍റെ ശ്രമങ്ങൾക്ക് അദ്ദേഹത്തിന്‍റെ കൃതികൾ കരുത്തുപകർന്നു. ഒരുമിച്ച് നോക്കുമ്പോൾ, ഈ ചിന്തകർ വിമർശനാത്മക സമീപനങ്ങളുടെ ആശങ്കകളെ ഡിജിറ്റൽ യുഗത്തിലേക്ക് വ്യാപിപ്പിക്കാൻ സഹായകമായ പരികല്‍പ്പനകളാണ് നമുക്ക് നല്‍കുന്നത്. ഒപ്പം, ഞാൻ ഡിജിറ്റൽ ഗവൺമെന്‍റാലിറ്റി എന്നും അൽഗോരിതമിക് ഹെജിമണി (algorithmic hegemonies) എന്നും വിശേഷിപ്പിച്ച പ്രതിഭാസങ്ങളെക്കുറിച്ച് കൂടുതൽ ആഴത്തിലുള്ള വിശകലനം സാധ്യമാക്കുകയും ചെയ്തു. ഇവിടെ കമ്പ്യൂട്ടേഷണൽ യുക്തികൾ, ഡാറ്റാ ചട്ടക്കൂടുകൾ, സാങ്കേതികവിദ്യയാൽ നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്ന സാമൂഹികനിയന്ത്രണരൂപങ്ങൾ എന്നിവയിലൂടെയാണ് അധികാരം കൂടുതലായി പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. വിശാലമായ അര്‍ത്ഥത്തിലുള്ള മാര്‍ക്സിസ്റ്റ്‌ വിചാരമാതൃകയില്‍ അടിസ്ഥാന മാര്‍ക്സിസ്റ്റ്‌ വിശകലന സമീപനം സ്വീകരിക്കുന്ന സൈദ്ധാന്തിക മാതൃകകളിലെ പരികല്പനകള്‍ കൂടി സ്വീകരിക്കുകയാണ് ഞാന്‍ ചെയ്യുന്നത്. എന്‍റെ സമീപകാല മലയാള പുസ്തകങ്ങളിലും ഈ സമീപനം വ്യക്തമായി കാണുവാന്‍ കഴിയും എന്ന് ഞാന്‍ വിശ്വസിക്കുന്നു— പോസ്റ്റ്‌ഹ്യുമന്‍ വിചാരലോകങ്ങള്‍ (പുസ്തക പ്രസാധക സംഘം), പരികല്‍പ്പനകളുടെ സാംസ്കാരിക രാഷ്ട്രീയം (ഡി.സി. ബുക്സ്), അല്‍ഗോരിതം, അദ്ധ്വാനം അധികാരം (ചിന്ത പബ്ലിഷേഴ്സ്), നവോത്ഥാനചരിത്രദര്‍ശനം (മാതൃഭൂമി ബുക്സ്)  എന്നിവയില്‍. 

ചോദ്യം:3 താങ്കളുടെ ഗ്രന്ഥങ്ങളിൽ പലതിലും "അതിർത്തികൾ" അല്ലെങ്കിൽ "സീമകൾ" എന്ന ആശയം കടന്നുവരുന്നുണ്ട്. ഈ അതിർത്തികളെ താങ്കൾ എങ്ങനെയാണ് സാമൂഹിക-സാംസ്കാരിക തലത്തിൽ വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നത്?

വിമർശനപരമായ പഠനങ്ങളിൽ അതിരുകളെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്തകള്‍  ആവർത്തിച്ചുവരുന്നത് തികച്ചും സ്വാഭാവികമാണ്. ഭൂപ്രദേശപരമോ ഭൗമരാഷ്ട്രീയപരമോ ആയ സീമകളായിമാത്രം ഞാൻ 'അതിരുകൾ' (borders) എന്ന ആശയത്തെ അപൂർവ്വമായി മാത്രമേ കൈകാര്യം ചെയ്തിട്ടുള്ളു. എങ്കിലും ഉൾപ്പെടുത്തലും ഒഴിവാക്കലും (inclusion and exclusion), തനിമയും അപരത്വവും (belonging and otherness), ദൃശ്യതയും അദൃശ്യതയും തുടങ്ങിയ പ്രക്രിയകള്‍ ക്രമീകരിക്കുന്ന സാമൂഹികവും സാംസ്കാരികവും രാഷ്ട്രീയവും പ്രതീകാത്മകവുമായ നിർമ്മിതികളായാണ് ഞാൻ അതിരുകളെ കൂടുതൽ വിപുലമായി മനസ്സിലാക്കുന്നത്. ഈ വിചാരമാതൃകയുടെ പശ്ചാത്തലത്തില്‍നിന്ന് നോക്കുമ്പോൾ, അതിരുകൾ എന്നത് എതെങ്കിലും കേവലമായ സീമകളല്ല; മറിച്ച് വ്യക്തിത്വങ്ങൾ, സമുദായങ്ങൾ, സ്ഥാപനങ്ങൾ, അധികാരബന്ധങ്ങൾ, വര്‍ഗ്ഗസമരങ്ങള്‍  എന്നിവ അടക്കമുള്ള സാമൂഹിക പ്രക്രിയകളുടെ ഭാഗമായി മാറുന്ന അസ്ഥിരമായ ഒന്നാണ് എന്ന് മനസ്സിലാകും.

സാമൂഹികമാറ്റത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചരിത്ര-ഭൗതികവാദ (historical-materialist) പരിസരത്തിൽ നിന്നാണ് അതിരുകളോടുള്ള എന്‍റെ താല്പര്യം ഭാഗികമായി ഉയർന്നുവന്നത്. മാർക്സിസ്റ്റ് പാരമ്പര്യത്തിൽ, സമൂഹങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കുന്നത് പരിവർത്തനത്തിന്‍റെയും മാറ്റത്തിന്‍റെയും പ്രക്രിയകളിലൂടെയാണ്. ഒരു സാമൂഹിക—സാമ്പത്തിക വ്യവസ്ഥയിൽനിന്ന് മറ്റൊന്നിലേക്കുള്ള ചലനമാണ് ചരിത്രപരമായ വികാസത്തെ അടയാളപ്പെടുത്തുന്നത്, ഈ പരിവർത്തനങ്ങൾ പലപ്പോഴും സാമൂഹികസീമകളുടെ ആവിർഭാവം, ലയനം, പുനഃക്രമീകരണം എന്നിവയോടൊപ്പമാണ് സംഭവിക്കുന്നത്. വർഗ്ഗ രൂപീകരണങ്ങൾ, സ്വത്ത് ബന്ധങ്ങൾ, തൊഴിൽ വിഭജനം, നഗര-ഗ്രാമ വ്യത്യാസങ്ങൾ, സാംസ്കാരിക വ്യക്തിത്വങ്ങൾ എന്നിവപോലും സാമൂഹിക ഗ്രൂപ്പുകൾക്കിടയിൽ അതിരുകൾ സൃഷ്ടിക്കുകയും പുനരുൽപ്പാദിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ചരിത്രപരമായ പ്രക്രിയകളാൽ രൂപപ്പെടുത്തപ്പെട്ടവയാണ്. ഈ അർത്ഥത്തിൽ, അതിരുകൾ എന്നത് സ്ഥിരമായ ഒന്നല്ല, മറിച്ച് സാമൂഹിക-സാമ്പത്തികബന്ധങ്ങളുടെ ചരിത്രപരമായി ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കപ്പെട്ട ഫലങ്ങളാണ്. കേരളത്തിന്‍റെ സാമ്പത്തികചരിത്രം, കുടിയേറ്റം, നഗരവൽക്കരണം, വികസനം എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള എന്‍റെ ആദ്യകാല പഠനങ്ങളെ ഈ സമീപനം സ്വാധീനിച്ചിരുന്നു. മുതലാളിത്തം, ആധുനികവൽക്കരണം, ആഗോളവൽക്കരണം എന്നിവയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പരിവർത്തനങ്ങൾ പഴയ അതിരുകളെ ഇല്ലാതാക്കിക്കൊണ്ട് പുതിയ സാമൂഹികസീമകളെ നിരന്തരം പുനര്‍ സൃഷ്ടിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു.

അതേസമയം, മാർക്സിസ്റ്റ് സമീപനങ്ങൾ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളിലേക്കും പരിവർത്തന സ്ഥലികളിലേക്കും (transitional spaces) ശ്രദ്ധ ക്ഷണിക്കുന്നുണ്ട്. സാമൂഹികഘടനകളില്‍ ചരിത്രപരമായ വ്യത്യസ്ത പാളികൾ ഒരേസമയം നിലനിൽക്കുകയും പരസ്പരവ്യാപിയാവുകയും ഇടപഴകുകയും ചെയ്യുന്നുണ്ട്. പരമ്പരാഗതവും ആധുനികവുമായ സ്ഥാപനങ്ങൾ, പ്രാദേശികവും ആഗോളവുമായ സംസ്കാരങ്ങൾ, കാർഷിക-വ്യവസായ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥകൾ എന്നിവ പലപ്പോഴും ഒരേ സാമൂഹിക ഘടനയ്ക്കുള്ളിൽ ഒരേസമയം നിലനിൽക്കുന്നു. തൽഫലമായി, അതിരുകൾ എന്നത് കേവലം വേർതിരിക്കലിന്‍റെ ഇടങ്ങൾ മാത്രമല്ല; അവ സമ്പർക്കത്തിന്‍റെയും ചർച്ചകളുടെയും പരിവർത്തനങ്ങളുടെയും മേഖലകൾ കൂടിയാണ്. സംസ്‌കാരങ്ങളും വ്യക്തിത്വങ്ങളും സാമൂഹിക രീതികളും പരസ്പരം വിഭജിക്കുകയും വികസിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന ഇത്തരം പരിവർത്തന ഇടങ്ങളെയാണ് എന്‍റെ പല പഠനങ്ങളും കൃത്യമായി പരിശോധിച്ചിട്ടുള്ളത്.

എന്‍റെ എഴുത്തുകള്‍, മാധ്യമങ്ങൾ, കുടിയേറ്റം, സാങ്കേതികവിദ്യ, ആഗോളവൽക്കരണം എന്നിവയുമായി കൂടുതലായി ബന്ധപ്പെടാൻ തുടങ്ങിയപ്പോൾ, അതിരുകളെക്കുറിച്ചുള്ള ഘടനാപരമായ മനസ്സിലാക്കലിനപ്പുറത്തേക്ക് മാറേണ്ടതും പിൽക്കാല സൈദ്ധാന്തിക സമീപനങ്ങളിൽനിന്നുള്ള ഉൾക്കാഴ്ചകൾ ഉൾക്കൊള്ളേണ്ടതും ആവശ്യമാണെന്ന് ഞാൻ മനസിലാക്കുന്നുണ്ട്. പോസ്റ്റ്-സ്ട്രക്ചറലിസം, കൾച്ചറൽ സ്റ്റഡീസ്, ഗ്ലോബലൈസേഷൻ തിയറി എന്നിവയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ചിന്തകർ അതിരുകൾ പലപ്പോഴും ദ്രാവകാവസ്ഥയിലുള്ളതും (fluid), ആകസ്മികവും, നിരന്തരം പുനർനിർണ്ണയിക്കപ്പെടുന്നതുമാണെന്ന് ഊന്നിപ്പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്. വ്യക്തിത്വങ്ങൾ കർക്കശമായ വിഭാഗങ്ങൾക്കുള്ളിൽ ഒതുങ്ങുന്നില്ല, മറിച്ച് ചലനം, സമ്പർക്കം, സങ്കരത്വം (hybridity) എന്നിവയിലൂടെയാണ് അവ രൂപപ്പെടുന്നത്. ഒരിക്കൽ സുസ്ഥിരമെന്നും സുരക്ഷിതമെന്നും തോന്നിയ സാംസ്കാരികസീമകൾ കുടിയേറ്റം, ആശയവിനിമയ ശൃംഖലകൾ, മാധ്യമ ഒഴുക്കുകൾ, അന്തർദേശീയ ബന്ധങ്ങൾ എന്നിവയിലൂടെ കൂടുതലായി ലംഘിക്കപ്പെടുകയും ചോദ്യംചെയ്യപ്പെടുകയും പുനർനിർവ്വചിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു.

പ്രവാസികളെയും (diasporas), അന്തർദേശീയ സംസ്കാരങ്ങളെയും, ഡിജിറ്റൽ മാധ്യമങ്ങളെയുംകുറിച്ചുള്ള എന്‍റെ പഠനങ്ങളിൽ ഈ കാഴ്ചപ്പാട് വളരെ പ്രധാനപ്പെട്ടതായിരുന്നു. ഉദാഹരണത്തിന്, കുടിയേറ്റക്കാരുടെ അനുഭവങ്ങൾ രാഷ്ട്രം, സംസ്‌കാരം, തനിമ എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള പരമ്പരാഗതമായ നിലപാടുകളെ വെല്ലുവിളിക്കുന്നു. വ്യക്തികൾ പലപ്പോഴും ഒരേസമയം ഒന്നിലധികം സാംസ്കാരികലോകങ്ങളിൽ ജീവിക്കുന്നു, ഇത് ഒരു പ്രത്യേകസ്ഥലത്തിനെയോ സമുദായത്തെയോകുറിച്ചുള്ള ഏകപക്ഷീയമായ സങ്കല്പങ്ങളെ മറികടക്കുന്ന അതിർത്തിദേശ വ്യക്തിത്വങ്ങൾ (borderland identities) സൃഷ്ടിക്കുന്നു. സമാനമായി, ഡിജിറ്റൽ സാങ്കേതികവിദ്യകൾ പ്രാദേശികവും ആഗോളവും, പൊതുവും സ്വകാര്യവും, ഭൗതികവും വെർച്വലുമായ ഇടങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസങ്ങളെ നേര്‍പ്പിക്കുന്ന പുതിയ തരത്തിലുള്ള ബന്ധങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചിട്ടുണ്ട്. അതിര് എന്നത് കേവലം ഒരു തടസ്സമായി നിൽക്കുന്നതിന് പകരം കൂടുതൽ വിനിമയം നടക്കുന്ന ഒരിടമായി മാറുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്.

സ്പിവാക്, ഫ്രെഡറിക് ജെയിംസൺ തുടങ്ങിയ ചിന്തകരുടെ സ്വാധീനവും ഈ വിപുലമായ മനസ്സിലാക്കലിന് സംഭാവന നൽകിയിട്ടുണ്ട്. അതിരുകൾ എന്നത് കേവലം പ്രാദേശികമായ ക്രമീകരണങ്ങൾ മാത്രമല്ല, അധികാരം പ്രവർത്തിക്കുന്നതിനുള്ള സംവിധാനങ്ങൾ കൂടിയാണ്. സ്ഥാപനങ്ങളും സംവാദങ്ങളും (discourses) സാങ്കേതികവിദ്യകളും സാധാരണക്കാരും അസാധാരണക്കാരും, പൗരനും അന്യനും, ദൃശ്യമായതും അദൃശ്യമായതും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസങ്ങൾ നിരന്തരം സൃഷ്ടിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു. ഈ പ്രതീകാത്മകവും ഭരണപരവുമായ അതിരുകൾ പലപ്പോഴും ഭൂപ്രദേശപരമായ അതിരുകളോളം തന്നെ പ്രാധാന്യമുള്ളതായി മാറാറുണ്ട്. സമകാലിക ഡിജിറ്റൽ സമൂഹങ്ങളിൽ, ഉദാഹരണത്തിന്, ഡാറ്റാ സംവിധാനങ്ങൾ, അൽഗോരിതമിക് വർഗ്ഗീകരണങ്ങൾ, മേല്‍നിരീക്ഷണരീതികൾ, പ്ലാറ്റ്‌ഫോം ഘടനകൾ എന്നിവയിലൂടെയാണ് അതിരുകൾ കൂടുതലായി ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കപ്പെടുന്നത്. ഉൾപ്പെടുത്തലും ഒഴിവാക്കലും ഭൂമിശാസ്ത്രത്താൽ മാത്രമല്ല, സാങ്കേതിക അടിസ്ഥാന സൗകര്യങ്ങളാൽ കൂടിയാണ് നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്നത്. അതിനാൽ, ചരിത്രപരമായി ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കപ്പെട്ടതും എന്നാൽ നിരന്തരം മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നതുമായ സാമൂഹിക രൂപീകരണങ്ങളായാണ് നാം അതിരുകളെ കാണേണ്ടത്. മാർക്സിസ്റ്റ് കാഴ്ചപ്പാട്, അതിരുകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്ന ഭൗതികവും ചരിത്രപരവുമായ പ്രക്രിയകളെ മനസ്സിലാക്കാൻ നമ്മെ സഹായിക്കുമ്പോൾ, പിൽക്കാല സൈദ്ധാന്തിക സമീപനങ്ങൾ അവയുടെ അസ്ഥിരത, പ്ലാസ്റ്റിസിറ്റി എന്നിവയിലേക്ക് ശ്രദ്ധ ക്ഷണിക്കുന്നു.

ചോദ്യം: 4 'കേരളത്തിന്‍റെവികസന മാതൃക' (Kerala Model) എന്ന ആശയത്തെ താങ്കളുടെ ദാർശനികമായ വീക്ഷണകോണിൽ എങ്ങനെയാണ്പുനർവായിക്കുന്നത്?

'കേരള മോഡൽ' (Kerala Model) എന്ന ആശയത്തോടുള്ള എന്‍റെ സമീപനം എക്കാലത്തും വിശകലനാത്മകവും ഒപ്പം വിമർശനാത്മകവുമായിരുന്നു. വാസ്തവത്തിൽ, നേരത്തെ സൂചിപ്പിച്ച എന്‍റെ നവോത്ഥാനചരിത്രദർശനം  എന്ന പുസ്തകം ഏതാണ്ട് പൂര്‍ണ്ണമായും നീക്കിവെച്ചിരിക്കുന്നത് കേരള മോഡൽ എന്നറിയപ്പെടുന്ന വികസനമാതൃകയുടെ ചരിത്രപരമായ അടിത്തറകൾ, ആന്തരികവൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ, അതിന്‍റെ ഭാവിസാധ്യതകൾ എന്നിവ പരിശോധിക്കുന്നതിനാണ്. എന്‍റെ കേന്ദ്രവാദം കേരളമാതൃക കേവലം സാമൂഹിക യാഥാർത്ഥ്യത്തിന്‍റെ നിഷ്പക്ഷമായ വിവരണം മാത്രമല്ല, മറിച്ച് ഡീകൊളോനിയലിസവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട്, വിശേഷിച്ചും 1970-കൾ മുതൽ കേരളം അനുഭവിച്ചറിഞ്ഞ സവിശേഷമായ വികസന പ്രയാണത്തെ വിശദീകരിക്കാനും സാധൂകരിക്കാനുമായി ഉയർന്നുവന്ന ശക്തമായ ഒരു വ്യവഹാര നിർമ്മിതി (discursive construction) കൂടിയായിരുന്നു എന്നതാണ്.

എന്താണ് ഇത്തരമൊരു പരികല്പനയുടെ പ്രാധാന്യത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം? വ്യവസായവൽക്കരണത്തിന്‍റെയും സാമ്പത്തിക വളർച്ചയുടെയും തോത് താരതമ്യേന കുറവായിരുന്നിട്ടും, സാമൂഹികസൂചകങ്ങളിൽ (social indicators) കേരളം കൈവരിച്ച വിസ്മയകരമായ മുന്നേറ്റങ്ങളാണ് ഈ ആശയത്തിന് ഇത്രയേറെ പ്രാധാന്യം നേടിക്കൊടുത്തത്. സാക്ഷരത, പൊതുജനാരോഗ്യം, ആയുർദൈർഘ്യം, വിദ്യാഭ്യാസം, ലിംഗപദവി, സാമൂഹികനീതിയുടെ ചില പ്രത്യേക തലങ്ങൾ എന്നിവയിലുണ്ടായ പുരോഗതി ദേശീയ-അന്തർദേശീയ ശ്രദ്ധ ആകർഷിച്ചു. ഈ നേട്ടങ്ങൾ സാമൂഹിക പരിഷ്കരണ പ്രസ്ഥാനങ്ങളുടെ ചരിത്രപരമായ പാരമ്പര്യം, ജാതിവിരുദ്ധ സമരങ്ങൾ, ജനാധിപത്യപരമായ മുന്നേറ്റങ്ങള്‍, ഭരണകൂട ഇടപെടലുകൾ (public action), അതിലുപരിയായി സ്വാതന്ത്ര്യാനന്തര കാലഘട്ടത്തിൽ നടപ്പിലാക്കിയ ഭൂപരിഷ്കരണത്തിന്‍റെ പരിവർത്തന ഫലങ്ങൾ എന്നിവയുമായി ആഴത്തിൽ ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഈ അർത്ഥത്തിൽ, പുരോഗതിയുടെ കേവലമായ സാമ്പത്തിക അളവുകോലുകൾക്ക് മുകളിലായി മാനവിക വികസനത്തിനും സാമൂഹികക്ഷേമത്തിനും മുൻഗണന നൽകാനുള്ള ചരിത്രപരമായി സവിശേഷമായ ഒരു ശ്രമത്തെയാണ് കേരളമാതൃക പ്രതിനിധീകരിച്ചത്.

ഈ ആശയത്തിനുള്ളിൽ അന്തർലീനമായിരിക്കുന്ന ആഭ്യന്തര വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ തുറന്നുകാട്ടാനും എന്‍റെ പുസ്തകം ശ്രമിച്ചിട്ടുണ്ട്. അക്കാദമിക-നയരൂപീകരണ ചർച്ചകളിൽ കേരളമാതൃക പലപ്പോഴും അമിതമായി ആഘോഷിക്കപ്പെടുന്ന ഒന്നായി മാറുകയും, അത് പരിഹരിക്കപ്പെടാത്ത സാമൂഹികസംഘർഷങ്ങളെയും ഘടനാപരമായ പരിമിതികളെയും മറയ്ക്കുകയും ചെയ്തു. ജാതി, സാംസ്കാരിക ഹെജിമണി (മേധാവിത്വം), പ്രതീകാത്മക അധികാരത്തിന്‍റെ അസമമായ വിതരണം, തൊഴിലില്ലായ്മ, കുടിയേറ്റത്തോടുള്ള അമിതാശ്രയത്വം, സാമൂഹിക അസമത്വങ്ങളുടെ നിലനിൽപ്പ് എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള ചോദ്യങ്ങളൊന്നുംതന്നെ സാമൂഹിക സൂചകങ്ങൾ മെച്ചപ്പെട്ടു എന്നതുകൊണ്ടുമാത്രം ഇല്ലാതായില്ല. മത്സ്യതൊഴിലാളികള്‍, ഗോത്രസമൂഹങ്ങള്‍ എന്നിവരും കേരളമാതൃകയുമായുള്ള ബന്ധം ഞാനും പരിശോധിച്ചിട്ടുണ്ട്. വാസ്തവത്തിൽ, കേരളം സാമൂഹിക-സാമ്പത്തിക പരിവർത്തനങ്ങളുടെ പുതിയ ഘട്ടങ്ങളിലേക്ക് കടന്നതോടെ ഈ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളിൽ ചിലത് കൂടുതൽ പ്രകടമായി പുറത്തുവരികയാണുണ്ടായത്.

എന്‍റെ വിശകലനങ്ങളിലെ ഒരു പ്രധാന ആശങ്ക കേരള മോഡലിന്‍റെ ചരിത്രപരമായ ബലഹീനതയെക്കുറിച്ചാണ് (historical fragility). അതിന്‍റെ പല നേട്ടങ്ങളും രൂപപ്പെട്ടത് എപ്പോഴും അങ്ങനെതന്നെ നിലനിന്നേക്കാവുന്ന ഒന്നല്ലാത്ത സവിശേഷമായ രാഷ്ട്രീയ-സാമൂഹിക സാഹചര്യങ്ങളിൽ നിന്നാണ്. ക്ഷേമപ്രവർത്തനങ്ങൾ, പൊതുവിദ്യാഭ്യാസം, ആരോഗ്യപരിപാലനം, ജനാധിപത്യ പങ്കാളിത്തം എന്നിവയുടെ വികാസം നിലനിന്നത് നിരന്തരമായ രാഷ്ട്രീയസമരങ്ങൾ, ശക്തമായ പൊതുസ്ഥാപനങ്ങൾ, സജീവമായ ഒരു സിവിൽ സൊസൈറ്റി എന്നിവയെ ആശ്രയിച്ചായിരുന്നു. നവലിബറൽ നയങ്ങൾ, വിപണി ശക്തികൾ, സാങ്കേതിക പരിവർത്തനങ്ങൾ, പുതിയ രൂപത്തിലുള്ള സ്വത്വരാഷ്ട്രീയം (identity politics) എന്നിവ സമൂഹത്തെ പുനർനിർണ്ണയിക്കുമ്പോൾ, ഒരുകാലത്ത് ഈ മാതൃകയെ താങ്ങിനിർത്തിയിരുന്ന സ്ഥാപനപരമായ അടിത്തറകൾ കടുത്ത സമ്മർദ്ദങ്ങളെയാണ് നേരിടുന്നത്. തൽഫലമായി, കേരള മോഡലിനെ പൂർത്തിയായ ഒരു നേട്ടമായി കാണുന്നതിന് പകരം ചരിത്രപരമായ സാഹചര്യങ്ങളെ ആശ്രയിച്ചുനിൽക്കുന്നതും രാഷ്ട്രീയമായി മത്സരങ്ങൾ നിറഞ്ഞതുമായ അനുസ്യൂതികളും ഇടര്‍ച്ചകളുമുള്ള പ്രോജക്റ്റായിവേണം വിലയിരുത്താൻ.

കൂടുതൽ വിപുലമായ ഒരു ദാര്‍ശനിക വീക്ഷണത്തില്‍നിന്ന് നോക്കുമ്പോൾ, ഞാൻ കേരളമാതൃകയെ നിശ്ചിത വികസന സമവാക്യമായിട്ടല്ല, മറിച്ച് വികസ്വരമായ ഒരു സാമൂഹിക പരീക്ഷണമായിട്ടാണ് കാണുന്നത്. അതിന്‍റെ പ്രാധാന്യം അത് ഉണ്ടാക്കിയ നേട്ടങ്ങളിൽ മാത്രമല്ല, മറിച്ച് ജനാധിപത്യം, സാമൂഹിക നീതി, വികസനം, മനുഷ്യന്‍റെ ക്ഷേമം എന്നിവ തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെക്കുറിച്ച് അത് ഉയർത്തുന്ന ചോദ്യങ്ങളിലാണ്. ഇന്നത്തെ വെല്ലുവിളി അതിന്‍റെ അനുമാനങ്ങളെ വിമർശനാത്മകമായി പുനർമൂല്യനിർണ്ണയം ചെയ്യുക, അതിലെ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ അംഗീകരിക്കുക, സമകാലിക നവലിബറല്‍, പോസ്റ്റ്‌—നവലിബറല്‍ സാഹചര്യങ്ങളിൽ അതിന്‍റെ വിമോചനപരമായ അഭിലാഷങ്ങളെ എങ്ങനെ പുതുക്കിയെടുക്കാമെന്ന് അന്വേഷിക്കുക എന്നിവയാണ്. കേരളത്തിലെ സാമൂഹിക പരിഷ്കരണം, രാഷ്ട്രീയ സമരം, സാംസ്കാരിക പരിവർത്തനം എന്നിവയുടെ ദീർഘമായ ചരിത്രത്തിനുള്ളിൽ കേരളമാതൃകയെ മനസ്സിലാക്കിക്കൊണ്ട്  അത്തരം പുനർചിന്തനത്തിന് സംഭാവന നല്‍കുക എന്നതാണ് എനിക്ക് പ്രധാനമായി തോന്നിയിട്ടുള്ളത്.

ചോദ്യം:5 'പോസ്റ്റ്-നവലിബറൽ' കാലഘട്ടത്തിൽ കേരളീയ സമൂഹത്തിൽ സംഭവിച്ച 'സാംസ്കാരിക മൂലധനത്തിന്‍റെ' (Cultural Capital) പുനർവിന്യാസം (Redistribution) എന്തൊക്കെയാണ്? ഇത് ആരുടെ ജീവിതങ്ങളെയാണ് ഏറ്റവും കൂടുതൽ സ്വാധീനിച്ചത്?

ഇതൊരു സങ്കീർണ്ണമായ ചോദ്യമാണ്, കാരണം കേരളത്തിലെ സാംസ്കാരിക മൂലധനത്തിന്‍റെ പുനർവിന്യാസത്തെ വെറും വിദ്യാഭ്യാസം, തൊഴിൽ, അല്ലെങ്കിൽ പ്രാതിനിധ്യം എന്നിവയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ മാത്രം മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയില്ല. കേരളത്തെ ഇന്ത്യയിലെ ഏറ്റവും കർക്കശമായി തട്ടുകളായി തിരിച്ചിരുന്ന ജാതിസമൂഹത്തിൽ നിന്നും സാംസ്കാരിക വിഭവങ്ങളുടെ ഗണ്യമായ ജനാധിപത്യവൽക്കരണം— പൂർണ്ണമല്ലെങ്കിലും —  സാധ്യമാക്കിയ സമൂഹമാക്കി മാറ്റിയ ജാതിവിരുദ്ധ സമരങ്ങളുടെയും സാമൂഹിക പരിഷ്കരണങ്ങളുടെയും അന്തസ്സിന് വേണ്ടിയുള്ള പോരാട്ടങ്ങളുടെയും ദീർഘമായ ചരിത്രത്തിനുള്ളിൽ വേണം ഇതിനെ മനസ്സിലാക്കാൻ.

ചരിത്രപരമായി നോക്കുമ്പോൾ, കേരളത്തിലെ സാംസ്കാരിക മൂലധനത്തിന്‍റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട പുനർവിന്യാസം സംഭവിച്ചത് അറിവ്, അക്ഷരാഭ്യാസം, ക്ഷേത്രപ്രവേശനം, പൊതുവിടങ്ങൾ, സ്ഥാപനപരമായ അധികാരം എന്നിവയിൽ നിന്നെല്ലാം മാറ്റിനിർത്തപ്പെട്ടിരുന്ന പാർശ്വവത്കരിക്കപ്പെട്ട ജനവിഭാഗങ്ങൾ നയിച്ച ജാതിവിരുദ്ധ സമരങ്ങളിലൂടെയാണ്. ശ്രീനാരായണ ഗുരു, അയ്യങ്കാളി, പൊയ്കയില്‍ അപ്പച്ചന്‍  തുടങ്ങി നിരവധി പരിഷ്കർത്താക്കളുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പ്രസ്ഥാനങ്ങൾ സവർണ്ണ വിഭാഗങ്ങൾ സാംസ്കാരിക അധികാരത്തിന്മേൽ സ്ഥാപിച്ചിരുന്ന കുത്തകയെ വെല്ലുവിളിച്ചു. ഈ സമരങ്ങൾ കേവലം സാമ്പത്തിക പുരോഗതിക്ക് വേണ്ടിയുള്ള ആവശ്യങ്ങൾ മാത്രമായിരുന്നില്ല; മറിച്ച് വിദ്യാഭ്യാസം, അന്തസ്സ്, അറിവ്, സ്വയം പ്രതിനിധീകരിക്കാനുള്ള അവകാശം, സാംസ്കാരിക സാധുത തുടങ്ങിയ പ്രതീകാത്മക വിഭവങ്ങളിലേക്കുള്ള (symbolic resources) പ്രവേശനത്തിന് വേണ്ടിയുള്ളതായിരുന്നു. ആ അർത്ഥത്തിൽ, കേരളത്തിന്‍റെ ആധുനികത പടുത്തുയർത്തപ്പെട്ടത്, പിൽക്കാലത്ത് ഉണ്ടായ സാമ്പത്തികവും രാഷ്ട്രീയവുമായ അവസരങ്ങളുടെ പുനർവിന്യാസത്തിന് വഴിയൊരുക്കുകയും അതിനോടൊപ്പം സഞ്ചരിക്കുകയും ചെയ്ത സാംസ്കാരിക മൂലധനത്തിന്‍റെ ആഴത്തിലുള്ള പുനർവിന്യാസത്തിന്മേലാണ്.

സിവിൽ സൊസൈറ്റിയിൽനിന്ന് ഉയർന്നുവന്ന ഈ പ്രതിരോധപരമായ അഭിലാഷങ്ങളുടെ ആഴത്തിലുള്ള അർത്ഥത്തെ പൂർണ്ണമായി ഉൾക്കൊള്ളാൻ പലപ്പോഴും രാഷ്ട്രീയ സമൂഹത്തിന് (political society) കഴിഞ്ഞിട്ടില്ല. തിരഞ്ഞെടുപ്പ് രാഷ്ട്രീയവും വികസന നേട്ടങ്ങളും പാർശ്വവത്കരിക്കപ്പെട്ട സമുദായങ്ങളുടെ അവസരങ്ങൾ തീർച്ചയായും വർദ്ധിപ്പിച്ചു, പക്ഷേ അവയ്ക്ക് എപ്പോഴും സാംസ്കാരിക അധികാരമെന്ന മൗലികമായ ചോദ്യത്തെ അഭിമുഖീകരിക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. തൽഫലമായി, സാമൂഹികമായ ചലനാത്മകത (social mobility) വർദ്ധിച്ചപ്പോഴും, അധികാരശ്രേണിയുടെ പല പ്രതീകാത്മക ഘടനകളും മാറ്റമില്ലാതെ തുടർന്നു. എന്‍റെ നവോത്ഥാന ചരിത്രദർശനം എന്ന പുസ്തകത്തിൽ, കേരളത്തിന്‍റെ ആധുനികതയിൽ പരിഹരിക്കപ്പെടാത്ത ഒരു വൈരുദ്ധ്യം അടങ്ങിയിട്ടുണ്ടെന്ന് ഞാൻ വാദിച്ചിട്ടുണ്ട്: നവോത്ഥാന പ്രസ്ഥാനങ്ങളുടെ തീവ്ര സമത്വവാദപരമായ ഇച്ഛകള്‍ നിലനിൽക്കുമ്പോൾ തന്നെ, സാംസ്കാരിക ഹെജിമണിയുടെ (മേധാവിത്വത്തിന്‍റെ) ശാശ്വത രൂപങ്ങളും ഇവിടെ ഒരേസമയം നിലനിൽക്കുന്നു.

ഈ വൈരുദ്ധ്യത്തിന്‍റെ പ്രധാന വശം, കേരളത്തിന്‍റെ സാംസ്കാരിക മണ്ഡലത്തിൽ ഗണ്യമായ സ്വാധീനം ഉറപ്പിച്ച പ്രബല ശൂദ്ര-സവർണ്ണ സാമൂഹിക ബ്ലോക്കിന്‍റെ (dominant Sudra–upper-caste social block) നിലനിൽപ്പാണ്. പരമ്പരാഗത രൂപത്തിലുള്ള ബ്രാഹ്മണമേധാവിത്വം സാമൂഹിക പരിഷ്കരണ പ്രസ്ഥാനങ്ങളാൽ ഗണ്യമായി ദുർബലപ്പെട്ടെങ്കിലും, അതിന്‍റെ പല പ്രത്യയശാസ്ത്ര അനുമാനങ്ങളും പുതിയ സാമൂഹിക രൂപീകരണങ്ങളിലൂടെ അതിജീവിച്ചു. ഇവിടെ ഉയർന്നുവരുന്നത് പരമ്പരാഗത ബ്രാഹ്മണ്യത്തിന്‍റെ ലളിതമായ തുടർച്ചയല്ല, മറിച്ച് ആധുനിക സ്ഥാപനങ്ങൾ, സാംസ്കാരിക വിവരണങ്ങൾ, വിദ്യാഭ്യാസരീതികൾ, പൊതുസംവാദങ്ങൾ എന്നിവയിലൂടെ ശ്രേണികളെ പുനരുൽപ്പാദിപ്പിക്കുന്ന നവ-ബ്രാഹ്മണ സാംസ്കാരിക ക്രമമാണ് (neo-Brahmanical cultural order). ഈ പ്രത്യയശാസ്ത്രരൂപീകരണം പലപ്പോഴും സാമൂഹിക പരിഷ്കരണത്തിന്‍റെ ഭാഷയെ സ്വാംശീകരിക്കുകയും, അതേസമയം തന്നെ അതിന്‍റെ പരിവർത്തന സാധ്യതകളെ പരിമിതപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു.

ഈ ആശങ്കയാണ് ചട്ടമ്പി സ്വാമികളെയും ശ്രീനാരായണ ഗുരുവിനെയും കുറിച്ചുള്ള എന്‍റെ സമീപകാല പഠനങ്ങൾക്ക് പ്രേരണയായത്. Chattampi Swamikal and the Deconstruction of the Malayala Sudra: Contradictions of Hindu Revisionist Theology in Nineteenth-Century Kerala എന്ന പഠനത്തിൽ, ചട്ടമ്പി സ്വാമികളുടെ ഇടപെടലുകൾ ജാതിസമൂഹത്തിലെ വൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ എങ്ങനെ തുറന്നുകാട്ടിയെന്നും, ഒപ്പം ഹിന്ദു ഐഡന്റിറ്റി പുനർനിർമ്മിക്കുന്നതിൽ അടങ്ങിയിരിക്കുന്ന സംഘർഷങ്ങളെ അത് എങ്ങനെ വെളിപ്പെടുത്തിയെന്നും ഞാൻ പരിശോധിക്കുന്നു. സമാനമായി, The Lamp, the Mirror, and the Void: Sree Narayana Guru's Subversions of Spiritual Symbolism എന്ന പഠനത്തിൽ, ഗുരുവിന്‍റെ ദാർശനിക ഇടപെടലുകളിൽ സമകാലികമായ പല വായനകളും അംഗീകരിക്കുന്നതിനേക്കാൾ വളരെ തീവ്രമായ വിപ്ലവകരമായ സാധ്യതകൾ അടങ്ങിയിട്ടുണ്ടെന്ന് പറയാനാണ് ഞാൻ ശ്രമിക്കുന്നത്. ഇരു വ്യക്തിത്വങ്ങളും ജാതി വിവേചനത്തെ മാത്രമല്ല, അധികാരശ്രേണികളെ സ്വാഭാവികവൽക്കരിച്ച പ്രതീകാത്മക ഘടനകളെക്കൂടിയാണ് വെല്ലുവിളിച്ചത്. നിലവിലുള്ള ചട്ടക്കൂടുകൾക്കുള്ളിൽ വെറുമൊരു ഉൾപ്പെടുത്തൽ ആഗ്രഹിക്കുന്നതിന് പകരം, ബദൽ സാംസ്കാരിക ഭാവിക്കുള്ള സാധ്യതകൾ തുറന്നിട്ടു എന്നതിലാണ് അവരുടെ പ്രാധാന്യം.

പോസ്റ്റ്-നവലിബറൽ (post-neoliberal) കാലഘട്ടം ഈ പ്രക്രിയകളെ കൂടുതൽ സങ്കീർണ്ണമാക്കിയിട്ടുണ്ട്. ഉദാരവൽക്കരണം, കുടിയേറ്റം, മാധ്യമങ്ങളുടെ വ്യാപനം, ഉപഭോക്തൃസംസ്കാരം, ഡിജിറ്റൽ ആശയവിനിമയം എന്നിവ സാംസ്കാരിക മൂലധനത്തിന്‍റെ വിതരണത്തിൽ കാര്യമായ മാറ്റങ്ങൾ വരുത്തിയിട്ടുണ്ട്. പുതിയ വിദ്യാഭ്യാസ അവസരങ്ങളും ആഗോള ചലനാത്മകതയും ഡിജിറ്റൽ പ്ലാറ്റ്‌ഫോമുകളും മുൻപ് പാർശ്വവത്കരിക്കപ്പെട്ട സമുദായങ്ങളെ ബദൽ പൊതുമണ്ഡലങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാനും പുതിയ തരത്തിലുള്ള സാംസ്കാരിക ദൃശ്യത ഉറപ്പിക്കാനും പ്രാപ്തരാക്കിയിട്ടുണ്ട്. ദളിത് ബൗദ്ധിക പ്രസ്ഥാനങ്ങൾ, ദളിത് സാഹിത്യ ഇടപെടലുകൾ, ജാതിവിരുദ്ധ പണ്ഡിതോചിത പഠനങ്ങൾ, സ്ത്രീപക്ഷ പ്രസ്ഥാനങ്ങൾ, വിവിധ സംവരണാധിഷ്ഠിത മുന്നേറ്റങ്ങൾ എന്നിവ സാംസ്കാരിക സംവാദങ്ങളുടെ ഗണ്യമായ ജനാധിപത്യവൽക്കരണത്തിന് സംഭാവന നൽകിയിട്ടുണ്ട്. പാരമ്പര്യമായി ലഭിച്ച അധികാരശ്രേണികളെ വെല്ലുവിളിക്കുന്ന യഥാർത്ഥ പുനർവിന്യാസപ്രക്രിയകളെയാണ് ഈ സംഭവവികാസങ്ങൾ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നത്.

അതേസമയം, നവലിബറൽ പരിവർത്തനങ്ങൾ പ്രതീകാത്മക അധികാരം പുതിയ രീതികളിൽ കേന്ദ്രീകരിക്കാനും ഇടയാക്കിയിട്ടുണ്ട്. വിദ്യാഭ്യാസം, മാധ്യമ സ്ഥാപനങ്ങൾ, പ്രസാധക ശൃംഖലകൾ, സാംസ്കാരിക വ്യവസായങ്ങൾ എന്നിവയിലേക്ക് മികച്ച പ്രവേശനമുള്ള സാമൂഹിക പദവിയുള്ള ഗ്രൂപ്പുകൾ സാംസ്കാരിക മൂലധനം അസമമായ രീതിയിൽ കുന്നുകൂട്ടുന്നത് തുടരുന്നു. അങ്ങനെ, വിഭവങ്ങളിലേക്കുള്ള പ്രവേശനം വിപുലമായെങ്കിലും, സാധുതയും അധികാരവും കൽപ്പിച്ചു നൽകുന്ന സംവിധാനങ്ങൾ ഇപ്പോഴും അസമമായിത്തന്നെ വിതരണം ചെയ്യപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഇതിന്‍റെ ഫലമായി ജനാധിപത്യവൽക്കരണവും കേന്ദ്രീകരണവും ഒരേസമയം സംഭവിക്കുന്ന paradoxical situation രൂപപ്പെടുന്നു.

ഈ പരിവർത്തനങ്ങൾ ആരുടെ ജീവിതത്തെയാണ് ഏറ്റവും ആഴത്തിൽ ബാധിച്ചതെന്ന് ചോദിച്ചാൽ, അത് ദളിതർ, മറ്റ് പിന്നോക്ക വിഭാഗങ്ങൾ (OBC), പാർശ്വവത്കരിക്കപ്പെട്ട ജാതി സമൂഹങ്ങൾ, സ്ത്രീകൾ, ചരിത്രപരമായി മാറ്റിനിർത്തപ്പെട്ട സാമൂഹിക പശ്ചാത്തലങ്ങളിൽ നിന്ന് ഉയർന്നുവരുന്ന യുവതലമുറ എന്നിവരെയാണ്. ഈ വിഭാഗങ്ങളെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം, സാംസ്കാരിക മൂലധനത്തിന്‍റെ പുനർവിന്യാസം സ്വയം പ്രതിനിധീകരണത്തിനും വിദ്യാഭ്യാസം, ബൗദ്ധിക ഉത്പാദനം, രാഷ്ട്രീയ പ്രതിനിധാനങ്ങൾ എന്നിവയ്ക്കും അഭൂതപൂർവ്വമായ അവസരങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചിട്ടുണ്ട്. എങ്കിലും, അംഗീകാരം, ഓർമ്മ, വ്യക്തിത്വം, പ്രാതിനിധ്യം എന്നിവയെച്ചൊല്ലിയുള്ള പുതിയ പോരാട്ടങ്ങൾക്കും ഇത് കാരണമായിട്ടുണ്ട്. “കാണുന്നില്ല ഒരക്ഷരവും എന്റെ വംശത്തെപ്പറ്റി” എന്ന പൊയ്കയില്‍ അപ്പച്ചന്‍റെ വാക്കുകള്‍ ഇവിടെ നിരന്തരം അലയടിക്കുന്നുണ്ടല്ലോ. ദളിത് ഉണർവ് പ്രസ്ഥാനങ്ങളുടെ ആവിർഭാവം, സംവരണത്തിനായുള്ള പുതിയ ആവശ്യങ്ങൾ, കേരള നവോത്ഥാനത്തിന്‍റെ പ്രബലമായ വിവരണങ്ങൾക്കെതിരെയുള്ള വിമർശനങ്ങൾ എന്നിവയെ ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ വേണം മനസ്സിലാക്കാൻ.

പരിഹരിക്കപ്പെടാത്ത ഈ വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾക്ക് സുപ്രധാനമായ രാഷ്ട്രീയ പ്രത്യാഘാതങ്ങളുമുണ്ട്. നവ-ബ്രാഹ്മണ സാംസ്കാരിക അനുമാനങ്ങളുടെ നിലനിൽപ്പും ജാതിവിരുദ്ധ ആഗ്രഹങ്ങളുടെ അപൂർണ്ണമായ സാക്ഷാത്കാരവും ഹിന്ദുത്വ രാഷ്ട്രീയത്തിന് ചൂഷണം ചെയ്യാവുന്ന ഇടങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഹൈന്ദവ ഭൂരിപക്ഷ ശക്തികൾ പലപ്പോഴും കേരളത്തിന്‍റെ സാമൂഹിക പരിഷ്കരണ പാരമ്പര്യങ്ങളെ ഏകീകൃത ഹിന്ദു ദേശീയ സാംസ്കാരിക ചട്ടക്കൂടിനുള്ളിൽ പുനർവ്യാഖ്യാനം ചെയ്യാൻ ശ്രമിക്കുന്നു, അതിലൂടെ അവയുടെ തീവ്രമായ ജാതിവിരുദ്ധ ഉള്ളടക്കത്തെ നിഷ്പ്രഭമാക്കുകയാണ് ലക്ഷ്യം. അതിനാൽ, കേരളത്തിന്‍റെ ജനാധിപത്യ സംസ്കാരത്തിന്‍റെ പ്രതിരോധശേഷിയും അതിന്‍റെ പരിമിതികളും വിശദീകരിക്കുന്നതിന് ഈ ചരിത്രപരമായ വൈരുദ്ധ്യത്തെ മനസ്സിലാക്കേണ്ടത് അത്യാവശ്യമാണ്.

നാം മനസ്സിലാക്കേണ്ട ഒരു പ്രധാനകാര്യം എന്നെനിക്ക് തോന്നിയിട്ടുള്ളത് പോസ്റ്റ്-നവലിബറൽ കേരളത്തിലെ സാംസ്കാരിക മൂലധനത്തിന്‍റെ പുനർവിന്യാസം എന്നത് പൂർണ്ണമായ ജനാധിപത്യവൽക്കരണത്തിന്‍റെയോ അല്ലെങ്കിൽ ലളിതമായ തുടർച്ചയുടെയോ മാത്രം കഥയല്ല എന്നാണ്. ജാതിവിരുദ്ധ പ്രസ്ഥാനങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ച സമത്വവാദപരമായ ആഗ്രഹാഭിലാഷങ്ങളും സാംസ്കാരിക ഹെജിമണിയുടെ ശാശ്വതഘടനകളും തമ്മിൽ നടക്കുന്ന നിരന്തരമായ സമരവേദിയാണത്. ചരിത്രപരമായി പാർശ്വവത്കരിക്കപ്പെട്ട സമുദായങ്ങൾക്കിടയിലാണ് ഏറ്റവും ശ്രദ്ധേയമായ പരിവർത്തനങ്ങൾ സംഭവിച്ചിട്ടുള്ളത്, എങ്കിലും സാംസ്കാരിക സാധുതയും പ്രതീകാത്മക അധികാരവും പൊതുഓർമ്മകളും ആര് നിയന്ത്രിക്കുന്നു എന്ന ചോദ്യം സമകാലിക കേരളത്തിന്‍റെ സാമൂഹിക-രാഷ്ട്രീയ ജീവിതത്തിന്‍റെ കേന്ദ്രബിന്ദുവായി തുടരുന്നു എന്നത് തെല്ലും വിസ്മരിക്കാന്‍ കഴിയില്ല.

ചോദ്യം:6 ഡിജിറ്റൽ മാധ്യമങ്ങളുടെകാലത്ത്, 'പ്രതി-സംസ്കാരം' (Counter Culture) എന്ന ആശയത്തിന് എത്രത്തോളം പ്രസക്തിയുണ്ട്? പുതിയ മാധ്യമങ്ങൾ എങ്ങനെയാണ് പ്രതിരോധത്തിന്‍റെ ഇടങ്ങളെ നിർമ്മിക്കുന്നത്?

ഡിജിറ്റൽ മാധ്യമങ്ങളുടെ ഈ കാലഘട്ടത്തിലും 'പ്രതിസംസ്കാരം' എന്ന ആശയം അങ്ങേയറ്റം പ്രസക്തമായി തുടരുന്നുണ്ട്; എങ്കിലും അതിന്‍റെ രൂപങ്ങളിലും സാധ്യതകളിലും പരിമിതികളിലും കാര്യമായ മാറ്റങ്ങൾ വന്നിട്ടുണ്ട്. പരമ്പരാഗതമായി, നിലവിലുള്ള രാഷ്ട്രീയ-സാംസ്കാരിക-സാമ്പത്തിക ക്രമീകരണങ്ങളെ വെല്ലുവിളിക്കുന്ന പ്രതിരോധസ്ഥലികളായാണ് പ്രതിസംസ്കാരങ്ങൾ ഉയർന്നുവന്നിരുന്നത്. കൊളോണിയൽ വിരുദ്ധ പ്രസ്ഥാനങ്ങൾ, വിദ്യാർത്ഥി പ്രസ്ഥാനങ്ങൾ, സ്ത്രീപക്ഷ ഇടപെടലുകൾ, ബദൽ മാധ്യമങ്ങൾ, ഉപസാംസ്കാരിക രൂപീകരണങ്ങൾ (subcultural formations) എന്നിവയുടെ രൂപത്തിലായാലും, പാർശ്വവത്കരിക്കപ്പെട്ട ശബ്ദങ്ങൾക്ക് പ്രബലമായ ഹെജിമോണിക് വിവരണങ്ങളെ ചോദ്യംചെയ്യാനും ബദൽ ഭാവിയെക്കുറിച്ച് ചിന്ത പങ്കുവെക്കാനുമുള്ള ഇടങ്ങൾ പ്രതിസംസ്കാരങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചിരുന്നു. ഇന്ന് ഉയർന്നുവരുന്ന പ്രധാന ചോദ്യം, ഡിജിറ്റൽ മാധ്യമങ്ങൾ ഈ സാധ്യതകളെ വിപുലീകരിക്കുകയാണോ ചെയ്തത്, അതോ പ്രതിരോധം പ്രവർത്തിക്കുന്ന സാഹചര്യങ്ങളെത്തന്നെ അത് മൗലികമായി മാറ്റിമറിച്ചോ എന്നതാണ്.

ഇന്റർനെറ്റിന്‍റെ ആദ്യകാലങ്ങളിൽ ഇതിന്‍റെ സാധ്യതകൾ തികച്ചും പ്രതീക്ഷാനിർഭരമായിട്ടാണ് കാണപ്പെട്ടത്. ജനാധിപത്യവൽക്കരണത്തിനും വികേന്ദ്രീകരണത്തിനും പങ്കാളിത്തത്തിനുമുള്ള അഭൂതപൂർവ്വമായ അവസരങ്ങൾ ഡിജിറ്റൽ സാങ്കേതികവിദ്യകൾ വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നതായി തോന്നിപ്പിച്ചു. സ്വയം പ്രഖ്യാപിത കാവൽക്കാരെ (gatekeepers) മറികടക്കാനും വിവരങ്ങൾ സ്വതന്ത്രമായി കൈമാറാനും പൗരന്മാർക്ക് സമാന്തരമായ രീതിയിൽ ആശയവിനിമയം നടത്താനും കഴിയുന്ന താരതമ്യേന തുറന്ന പൊതുമണ്ഡലമായാണ് ആദ്യകാല  സൈബർസ്പേസിനെ പലരും മനസ്സിലാക്കിയിരുന്നത്. ബ്ലോഗുകൾ, സിറ്റിസൺ ജേണലിസം, ഓൺലൈൻ ഫോറങ്ങൾ, സോഷ്യൽ നെറ്റ്‌വർക്കിംഗ് പ്ലാറ്റ്‌ഫോമുകൾ, സ്വതന്ത്ര മാധ്യമങ്ങൾ എന്നിവയുടെ ആവിർഭാവം വിയോജിപ്പുകൾക്കും കൂട്ടായ പ്രവർത്തനങ്ങൾക്കും പുതിയ വേദികൾ സൃഷ്ടിച്ചിരുന്നു. ആഗോളവൽക്കരണ വിരുദ്ധ പ്രസ്ഥാനങ്ങൾ, അറബ് വസന്തം, ഒക്യുപൈ വാൾസ്ട്രീറ്റ്, ഒട്ടനവധി ഡിജിറ്റൽ അവകാശ കാമ്പെയ്‌നുകൾ എന്നിവയെച്ചൊല്ലിയുണ്ടായ ശുഭാപ്തിവിശ്വാസം, ശൃംഖലാബദ്ധമായ ആശയവിനിമയം (networked communication) ജനാധിപത്യ പങ്കാളിത്തത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്തുമെന്നും പുതിയ തരത്തിലുള്ള കൗണ്ടർ-ഹെജിമോണിക് രാഷ്ട്രീയത്തിന് വഴിയൊരുക്കുമെന്നുമുള്ള വ്യാപകമായ വിശ്വാസത്തെയാണ് പ്രതിഫലിപ്പിച്ചത്. “ജനാവലി” പോലുള്ള (multitude) ആശയങ്ങള്‍ അതില്‍നിന്നുകൂടി രൂപംകൊണ്ടതാണ്.

സാങ്കേതിക നിർണ്ണയവാദത്തെയും (technological determinism) സാങ്കേതിക നിരാശാവാദത്തെയും (technological pessimism) ഒരുപോലെ പ്രതിരോധിക്കുന്ന, സാങ്കേതികവിദ്യയോടുള്ള വിമർശനാത്മക സമീപനങ്ങളിലൂടെയാണ് ഈ സംഭവവികാസങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള എന്‍റെ ധാരണകൾ രൂപപ്പെട്ടത്. ആശയവിനിമയത്തിനുള്ള തടസ്സങ്ങൾ കുറയ്ക്കുക, ബദൽ പൊതുമണ്ഡലങ്ങൾ സാധ്യമാക്കുക, അന്തർദേശീയ ഐക്യദാർഢ്യം സുഗമമാക്കുക എന്നിവയിലൂടെ ഡിജിറ്റൽ മാധ്യമങ്ങൾ പ്രതിരോധത്തിനുള്ള പുതിയ അവസരങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചുവെന്നത് തർക്കമില്ലാത്ത കാര്യമാണ്. പാർശ്വവത്കരിക്കപ്പെട്ട വിഭാഗങ്ങൾക്ക് സ്വയം പ്രതിനിധീകരണത്തിനുള്ള പുതിയ ഉപകരണങ്ങൾ ലഭിച്ചു, സാമൂഹിക പ്രസ്ഥാനങ്ങൾക്ക് പുതിയൊരു അണിനിരത്തൽ സംവിധാനം കൈവന്നു, ബദൽ വിവരണങ്ങൾക്ക് പരമ്പരാഗത സ്ഥാപന ചാനലുകൾക്ക് പുറത്ത് വിനിമയം ചെയ്യപ്പെടാൻ കഴിഞ്ഞു. ഈ അർത്ഥത്തിൽ, പ്രതിസംസ്കാരിക രൂപീകരണങ്ങൾക്ക് ലഭ്യമായ ആശയവിനിമയ വിഭവങ്ങളെ ഡിജിറ്റൽ മാധ്യമങ്ങൾ വിപുലീകരിക്കുകയാണുണ്ടായത്.

പക്ഷെ കാര്യങ്ങള്‍ അതില്‍ മാത്രമായി ഒതുങ്ങി നിന്നില്ലല്ലോ. ഇതിലെല്ലാം ആഗോളമൂലധനത്തിന്‍റെ പങ്കും പദ്ധതിയും പരിഗണിക്കുന്നതില്‍ അവധാനത ഉണ്ടായിരുന്നു. ആ രാഷ്ട്രീയ സമ്പദ്ശാസ്ത്ര വിമര്‍ശനം മുന്നോട്ടുവന്നതോടെ പുതിയ ഉള്‍ക്കാഴ്ചകള്‍ സാധ്യമായി. ഡിജിറ്റൽ മാധ്യമങ്ങളുടെ ചരിത്രപരമായ പ്രയാണം ഈ ശുഭാപ്തിവിശ്വാസത്തിന്‍റെ പരിമിതികളെയാണ് കൂടുതലായി വെളിപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നത്. എന്‍റെ സമീപകാല കൃതികളിൽ, ഞാൻ ഡിജിറ്റൽ ഗവൺമെന്‍റാലിറ്റി (digital governmentality) എന്നും അൽഗോരിതമിക് ഹെജിമണി (algorithmic hegemonies) എന്നും വിശേഷിപ്പിച്ച പ്രതിഭാസങ്ങളുടെ ഉദയം ഡിജിറ്റൽ ഇടങ്ങളുടെ രാഷ്ട്രീയ സ്വഭാവത്തെ മൗലികമായി മാറ്റിമറിച്ചുവെന്നതിനു പ്രാധ്യാന്യം നല്‍കുന്നുണ്ട്. ഫൂക്കോയുടെ ഗവൺമെന്‍റാലിറ്റി എന്ന സങ്കല്പവും ഗ്രാംഷിയുടെ ഹെജിമണി എന്ന ആശയവും കടമെടുത്തുകൊണ്ട്, സമകാലിക ഡിജിറ്റൽ പ്ലാറ്റ്‌ഫോമുകൾ വെറും ആശയവിനിമയ സാങ്കേതികവിദ്യകൾ മാത്രമല്ല, മറിച്ച് ഭരണനിർവ്വഹണത്തിനുള്ള അടിസ്ഥാന സൗകര്യങ്ങൾ (infrastructures of governance) കൂടിയാണെന്ന് ചൂണ്ടിക്കാട്ടുവാന്‍ കഴിയും. ഉപയോക്താക്കൾക്ക് വലിയ തോതിൽ അദൃശ്യമായി തുടരുന്ന അൽഗോരിതമിക് സംവിധാനങ്ങളിലൂടെ അവ പെരുമാറ്റങ്ങളെ രൂപപ്പെടുത്തുകയും, ദൃശ്യതയെ ക്രമീകരിക്കുകയും, വ്യക്തിത്വങ്ങളെ വർഗ്ഗീകരിക്കുകയും, പങ്കാളിത്തത്തെ നിയന്ത്രിക്കുകയും, സാമൂഹിക തെരഞ്ഞെടുപ്പുകളെ സ്വാധീനിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. സുബോഫിന്‍റെ വിഖ്യാതമായ കൃതി, “Surveillance Capitalism”— മേല്‍നിരീക്ഷണ മുതലാളിത്തം ഇക്കാര്യത്തില്‍ വലിയ ഉള്‍ക്കാഴ്ചകളാണ് നല്‍കുന്നത്.

'സർവൈലൻസ് കാപ്പിറ്റലിസം' എന്ന് വിശേഷിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന പ്രതിഭാസത്തിന്‍റെ ആവിർഭാവം വ്യക്തിഗത അനുഭവങ്ങളെ ആഴത്തിൽ മാറ്റിമറിച്ചിരിക്കുന്നു. മനുഷ്യന്‍റെ പെരുമാറ്റ വിവരങ്ങൾ (behavioural data) വേർതിരിച്ചെടുക്കുന്നതിലൂടെയും, ചരക്കാക്കി മാറ്റുന്നതിലൂടെയും, ധനസമ്പാദനത്തിന് വിധേയമാക്കുന്നതിലൂടെയുമാണ് ഡിജിറ്റൽ പ്ലാറ്റ്‌ഫോമുകൾ കൂടുതലായി പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. മനുഷ്യാനുഭവം തന്നെ ഇവിടെ സാമ്പത്തിക മൂല്യത്തിന്‍റെ ഉറവിടമായി മാറുന്നു. ഒരിക്കൽ ജനാധിപത്യപരമായ സാധ്യതയായി കാണപ്പെട്ടിരുന്ന 'പങ്കാളിത്തം', പലപ്പോഴും ഡാറ്റാ നിർമ്മാണത്തിനും പെരുമാറ്റ പ്രവചനത്തിനുമുള്ള (behavioural prediction) സംവിധാനമായി മാറ്റപ്പെടുന്നു. ഉപയോക്താവ് ഇപ്പോൾ ആശയവിനിമയത്തിൽ പങ്കെടുക്കുന്ന ഒരാൾ മാത്രമല്ല, മറിച്ച് നിരന്തരം നിരീക്ഷിക്കപ്പെടുകയും വിശകലനം ചെയ്യപ്പെടുകയും വാണിജ്യവൽക്കരിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്ന വിവരങ്ങളുടെ സ്രോതസ്സ് കൂടിയാണ്.

ഈ പരിവർത്തനത്തിന്‍റെ പ്രത്യാഘാതങ്ങൾ വളരെ വലുതാണ്. ഡിജിറ്റൽ മണ്ഡലം ഇന്ന് നിരന്തരമായ നിരീക്ഷണം, അരക്ഷിതാവസ്ഥ, സ്വയംഭരണാവകാശം നഷ്ടപ്പെടൽ എന്നിവയുടെ അനുഭവങ്ങളാണ് കൂടുതലായി ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കുന്നത്. നിരന്തരമായ ഡാറ്റാ ശേഖരണത്തിലൂടെ സ്വകാര്യത ചോർന്നുപോകുന്നു. ഭയം ഉണ്ടാകുന്നത് നേരിട്ടുള്ള ഭരണകൂട നിരീക്ഷണത്തിൽനിന്ന് മാത്രമല്ല, മറിച്ച് തങ്ങളുടെ ഓരോ ഇടപഴകലും രേഖപ്പെടുത്തപ്പെടുകയും വിശകലനം ചെയ്യപ്പെടുകയും വിലയിരുത്തപ്പെടുകയും ചെയ്തേക്കാം എന്ന തിരിച്ചറിവിൽ നിന്നുകൂടിയാണ്. വ്യക്തികൾ എന്താണ് കാണേണ്ടത്, എന്തിനെക്കുറിച്ചാണ് ചർച്ചചെയ്യേണ്ടത്, ഏതിനാണ് പ്രാധാന്യം നൽകേണ്ടത് എന്ന് തീരുമാനിക്കുന്ന അൽഗോരിതമിക് സംവിധാനങ്ങളാൽ മനുഷ്യന്‍റെ ഏജൻസി (agency) പരിമിതപ്പെടുന്നു. പൊതുപങ്കാളിത്തം പലപ്പോഴും വെറുമൊരു പ്രകടനപരതയായി (performative) മാറാനുള്ള അപകടമുണ്ട്; അത് കർശനമായി നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്ന ഡിജിറ്റൽ വ്യവസ്ഥകൾക്കുള്ളിലെ വെറും പ്രതീകാത്മകമായ ഇടപെടലുകളായി ചുരുങ്ങുന്നു. തുടക്കത്തിൽ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്‍റെ ഇടമായി തോന്നിയ ഒന്ന്, നിയന്ത്രണത്തിന്‍റെയും കമ്മോഡിറ്റിവല്‍ക്കരണത്തിന്‍റെയും പെരുമാറ്റ പരിപാലനത്തിന്‍റെയും (behavioural management) സവിശേഷതകളെയാണ് ഇപ്പോൾ കൂടുതലായി വെളിപ്പെടുത്തുന്നത്.

എങ്കിലും പ്രതിരോധം പൂർണ്ണമായി അപ്രത്യക്ഷമായി എന്ന് നിഗമനത്തിലെത്തുന്നത് തെറ്റായിരിക്കും. അധികാരവും പ്രതിരോധവും എപ്പോഴും പരസ്പര പൂരകങ്ങളായി നിലകൊള്ളുന്നവയാണ്. നിരീക്ഷണത്തിനും നിയന്ത്രണത്തിനുമായി ഉപയോഗിക്കുന്ന അതേ സാങ്കേതികവിദ്യകൾതന്നെയാണ് വിമർശനങ്ങൾക്കും സംഘടനകൾക്കും എതിർപ്പുകൾക്കുമുള്ള അവസരങ്ങളും നൽകുന്നത്. ലോകമെമ്പാടും ഡിജിറ്റൽ അധികാര കേന്ദ്രീകരണത്തെ വെല്ലുവിളിച്ചുകൊണ്ട് നിരവധി പ്രസ്ഥാനങ്ങൾ ഇന്നും മുന്നോട്ട് വരുന്നുണ്ട്. ഡിജിറ്റൽ അവകാശ സംഘടനകൾ, സ്വകാര്യതയ്ക്കുവേണ്ടി വാദിക്കുന്നവർ, ഓപ്പൺ സോഴ്സ് കൂട്ടായ്മകൾ, നിരീക്ഷണ വിരുദ്ധ കാമ്പെയ്‌നുകൾ, സ്വതന്ത്ര മാധ്യമ ശൃംഖലകൾ, വിവിധ സിവിൽസൊസൈറ്റിമുൻകൈകൾ എന്നിവ പ്ലാറ്റ്‌ഫോം കോർപ്പറേറ്റുകളുടെയും ഭരണകൂട നിരീക്ഷണ സംവിധാനങ്ങളുടെയും ആധിപത്യത്തെ സജീവമായി ചെറുക്കുന്നുണ്ട്. വിസിൽബ്ലോവർമാരും അന്വേഷണാത്മക പത്രപ്രവർത്തകരും ഡിജിറ്റൽ ആക്ടിവിസ്റ്റുകളും വികേന്ദ്രീകൃത സാങ്കേതിക കൂട്ടായ്മകളും ഇത്തരം നിയന്ത്രണ സംവിധാനങ്ങളെ ആവർത്തിച്ച് തുറന്നുകാട്ടുകയും ജനാധിപത്യപരമായ ചർച്ചകൾക്കുള്ള ഇടങ്ങൾ തുറന്നിടുകയും ചെയ്തിട്ടുണ്ട്.

സമാനമായി, സമകാലിക സാമൂഹിക പ്രസ്ഥാനങ്ങൾ അറിവ് പങ്കുവെക്കലിനും കൂട്ടായ പ്രവർത്തനങ്ങൾക്കുമായി ഡിജിറ്റൽ ചട്ടക്കൂടുകളെ ഉപയോഗിക്കുന്നത് തുടരുന്നുണ്ട്. സ്ത്രീപക്ഷ പ്രസ്ഥാനങ്ങൾ, ജാതിവിരുദ്ധ മുന്നേറ്റങ്ങൾ, പരിസ്ഥിതി കാമ്പെയ്‌നുകൾ, തൊഴിലാളി സമരങ്ങൾ, ന്യൂനപക്ഷ അവകാശ പ്രസ്ഥാനങ്ങൾ, ജനാധിപത്യ അനുകൂല കൂട്ടായ്മകൾ എന്നിവ ബദൽ പൊതുമണ്ഡലങ്ങൾ രൂപീകരിക്കാനും കൗണ്ടർ-ഹെജിമോണിക് വിവരണങ്ങൾ പ്രചരിപ്പിക്കാനും പലപ്പോഴും ഡിജിറ്റൽ പ്ലാറ്റ്‌ഫോമുകളെയാണ് ആശ്രയിക്കുന്നത്. അതുകൊണ്ട്, സൈദ്ധാന്തികമായി ഡിജിറ്റൽ മണ്ഡലത്തെ വൈരുദ്ധ്യങ്ങൾ നിറഞ്ഞ വേദിയായി വേണം മനസ്സിലാക്കാൻ. അത് അതിരുകളില്ലാത്ത സ്വാതന്ത്ര്യത്തിന്‍റെ യുട്ടോപ്യൻ ഇടമോ, അല്ലെങ്കിൽ പൂർണ്ണമായും അടച്ചുപൂട്ടിയ നിയന്ത്രണ സംവിധാനമോ അല്ല. മറിച്ച്, ആധിപത്യത്തിന്‍റെയും പ്രതിരോധത്തിന്‍റെയും ശക്തികൾ നിരന്തരം ഇടപഴകുന്ന മത്സരവേദിയാണത്. പ്രതിസംസ്കാരം ഇന്നും സാധ്യമാണ്, പക്ഷേ അത് അൽഗോരിതമിക് ഭരണം, നിരീക്ഷണ ചട്ടക്കൂടുകൾ, ഡാറ്റാ വേർതിരിച്ചെടുക്കൽ, പ്ലാറ്റ്‌ഫോം കുത്തകകൾ എന്നിവയാൽ രൂപപ്പെടുത്തപ്പെട്ട സാഹചര്യങ്ങൾക്കുള്ളിൽ നിന്നുകൊണ്ട് വേണം പ്രവർത്തിക്കാൻ. ശ്രദ്ധ പിടിച്ചുപറ്റാനും, പങ്കാളിത്തത്തെ ചരക്കാക്കാനും, പെരുമാറ്റത്തെ നിയന്ത്രിക്കാനുമായി പ്രത്യേകം രൂപകൽപ്പന ചെയ്തിട്ടുള്ള ഇത്തരം വ്യവസ്ഥകൾക്കുള്ളിൽ പ്രതിരോധത്തെ എങ്ങനെ സുസ്ഥിരമായി നിലനിർത്താം എന്ന് മനസ്സിലാക്കുക എന്നതാണ് സമകാലിക വിമർശനാത്മക സമീപനങ്ങളുടെ (critical theory) മുന്നിലുള്ള വെല്ലുവിളി.

ഡിജിറ്റൽ യുഗത്തിൽ പ്രതിസംസ്കാരത്തിന്‍റെ പ്രസക്തി നിലനിൽക്കുന്നത്, പുതുതായി ഉയർന്നുവരുന്ന ഇത്തരം ആധിപത്യഘടനകളെ തുറന്നുകാട്ടാനും വെല്ലുവിളിക്കാനുമുള്ള അതിന്‍റെ ശേഷിയിലാണ്. ഡിജിറ്റൽ ഗവൺമെന്‍റാലിറ്റിയും, അൽഗോരിതമിക് ഹെജിമണിയും, സർവൈലൻസ് കാപ്പിറ്റലിസവും പുതിയ മാധ്യമങ്ങളുമായി ബന്ധിപ്പിച്ചിരുന്ന വിമോചന സാധ്യതകളെ ഗണ്യമായി ചുരുക്കിക്കളഞ്ഞിട്ടുണ്ടെങ്കിലും, പ്രതിരോധിക്കാനുള്ള ശേഷിയെ അവ പൂർണ്ണമായി ഇല്ലാതാക്കിയിട്ടില്ല. ഡിജിറ്റൽ ഇടങ്ങൾക്ക് വേണ്ടിയുള്ള പോരാട്ടം എന്നത് ജനാധിപത്യം, സ്വയംഭരണാവകാശം, ദൃശ്യത, മനുഷ്യന്‍റെ ഏജൻസി എന്നിവയ്ക്ക് വേണ്ടിയുള്ള പോരാട്ടം തന്നെയാണ്. വളർന്നുവരുന്ന സാങ്കേതിക-വിവര അധികാര കേന്ദ്രീകരണത്തെ നേരിടാൻ ശേഷിയുള്ള ബദൽ ഡിജിറ്റൽ സംഘടനകളും കൂട്ടായ പ്രവർത്തനങ്ങളും ജനാധിപത്യപരമായ ആശയവിനിമയ രൂപങ്ങളും ഉയർന്നുവരുമോ എന്നതിനെ ആശ്രയിച്ചായിരിക്കും പ്രതിസംസ്കാരത്തിന്‍റെ ഭാവി നിലനിൽക്കുന്നത്.

ചോദ്യം:7 താങ്കളുടെ എഴുത്തിലും ദർശനത്തിലും അംബേദ്കറൈറ്റ്, മാർക്സിയൻ ചിന്താധാരകളുടെ സ്വാധീനം എത്രത്തോളമുണ്ട്? ഈ രണ്ട് ധാരകളെയും താങ്കൾ എങ്ങനെയാണ് സമന്വയിപ്പിക്കുന്നത്?

അംബേദ്കറൈറ്റ് ചിന്തകളും മാർക്സിസ്റ്റ് പരികല്‍പനകളും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം എന്‍റെ എഴുത്തുകളിൽ ആവർത്തിച്ചു വരുന്ന വിഷയമാണ്. അവ രണ്ടും ഒരേ പാരമ്പര്യത്തിൽ പെട്ടവയാണെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നത് കൊണ്ടല്ല ഇത്; മറിച്ച്, ഒരേ ആധിപത്യഘടനകളുടെ വ്യത്യസ്ത തലങ്ങളെയാണ് അവ അഭിസംബോധന ചെയ്യുന്നതെന്ന് ഞാൻ വിശ്വസിക്കുന്നതുകൊണ്ടാണ്. ജാതിവിമർശനവും വർഗ്ഗവിമർശനവും തമ്മിൽ ഒത്തുചേരുന്ന ഇടങ്ങളെക്കുറിച്ച് അന്വേഷിക്കാനും, ഇന്ത്യൻ സമൂഹത്തെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിൽ ഈ രണ്ട് പാരമ്പര്യങ്ങൾക്കും എങ്ങനെ പരസ്പരം വെളിച്ചംവീശാൻ കഴിയുമെന്ന് പരിശോധിക്കാനുമുള്ള ശ്രമങ്ങള്‍ പ്രധാനമാണെന്ന് ഞാന്‍ കരുതുന്നു. രാഷ്ട്രീയ സംവാദങ്ങൾ പലപ്പോഴും അംബേദ്കറെയും മാർക്സിനെയും പരസ്പരവിരുദ്ധരായ വ്യക്തിത്വങ്ങളായി ചിത്രീകരിക്കുന്ന പശ്ചാത്തലത്തിൽ, അവരുടെ ബൗദ്ധികവും രാഷ്ട്രീയവുമായ പ്രോജക്റ്റുകൾക്കിടയിൽ കൂടുതൽ ഫലപ്രദമായ സംവാദം വീണ്ടെടുക്കാനാണ് ഞാൻ ശ്രമിച്ചിട്ടുള്ളത്.

ഈ ബന്ധത്തെക്കുറിച്ച് ആഴത്തിൽ ചിന്തിക്കാൻ എന്നെ പ്രാപ്തനാക്കിയ കേന്ദ്ര സങ്കല്പങ്ങളിലൊന്ന് അംബേദ്കറുടെ 'ബഹിഷ്കൃത്' (Bahishkruth) എന്ന ആശയമാണ്—അതായത് പുറന്തള്ളപ്പെട്ടവർ, ജാതിഭ്രഷ്ടരാക്കപ്പെട്ടവർ, സാമൂഹികമായി വിഭജിക്കപ്പെട്ട മനുഷ്യർ. ജാതിസമൂഹത്തെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിൽ ബൗദ്ധികലോകത്തിന് ലഭിച്ച ഏറ്റവും ശക്തമായ സൈദ്ധാന്തിക സംഭാവനകളിലൊന്നായി ഞാൻ ഇതിനെ കണക്കാക്കുന്നു. ഈ ആശയത്തിന്‍റെ പ്രാധാന്യം കേവലം സാമൂഹികാവസ്ഥയെ വിവരിക്കുന്നതിലല്ല; മറിച്ച്, മുഴുവൻ സമുദായങ്ങളെയും അന്തസ്സ്, അംഗീകാരം, മാനവികത എന്നിവയുടെ മണ്ഡലങ്ങൾക്ക് വെളിയിൽ പ്രതിഷ്ഠിക്കുന്ന ഘടനാപരമായ പ്രക്രിയയെ അത് വെളിപ്പെടുത്തുന്നു എന്നതിലാണ്. ഈ അർത്ഥത്തിലുള്ള പുറന്തള്ളൽ എന്നത് യാദൃശ്ചികമല്ല; അത് സാമൂഹിക ക്രമത്തിന്‍റെതന്നെ അടിസ്ഥാന നിർമ്മിതിയാണ് (constitutive).

പുറന്തള്ളലിനെക്കുറിച്ചുള്ള ഈ ആശങ്ക അംബേദ്കറും മാർക്സും പിൽക്കാല വിമർശനാത്മക സൈദ്ധാന്തികരും (critical theorists) തമ്മിൽ ബന്ധിക്കുന്ന പ്രധാന പാലം സൃഷ്ടിക്കുന്നുണ്ട്. എന്‍റെ എഴുത്തുകളിൽ, അംബേദ്കറുടെ 'ബഹിഷ്കൃത്' എന്ന ആശയത്തെ മാർക്സിന്‍റെ അന്യവൽക്കരണം (alienation), നിഷ്കാസനം (dispossession), സാമൂഹിക പാർശ്വവൽക്കരണം എന്നിവയോടുള്ള ആശങ്കകളുമായി ഞാൻ പലപ്പോഴും ബന്ധിപ്പിച്ചു കാണിക്കാറുണ്ട്. ജൂലിയ ക്രിസ്റ്റേവയുടെ (Julia Kristeva) ചിന്തകളുമായും, പ്രത്യേകിച്ച് അവരുടെ Powers of Horror: An Essay on Abjection (1980) എന്ന പുസ്തകത്തിൽ വികസിപ്പിച്ചെടുത്ത 'അബ്ജെക്ഷൻ' (abjection - നികൃഷ്ടത/പുറന്തള്ളൽ) എന്ന സങ്കല്പവുമായും ഇതിന് രസകരമായ സാദൃശ്യങ്ങൾ ഞാൻ കണ്ടെത്തിയിട്ടുണ്ട്. സമൂഹങ്ങൾ അശുദ്ധമെന്നോ ഭീഷണിയെന്നോ കരുതുന്നവയെ എങ്ങനെയാണ് നിർമ്മിക്കുന്നതെന്നും പുറന്തള്ളുന്നതെന്നും ഉള്ള ക്രിസ്റ്റേവയുടെ വിശകലനം, ജാതി ബഹിഷ്കരണത്തിന്‍റെ സാംസ്കാരികവും മനഃശാസ്ത്രപരവുമായ തലങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കാൻ ഉപയോഗപ്രദമായ ആശയസമ്പത്ത് നൽകുന്നുണ്ട്. ഇവ രൂപപ്പെട്ട ബൗദ്ധിക പശ്ചാത്തലങ്ങൾ തികച്ചും വ്യത്യസ്തമാണെങ്കിലും, അംബേദ്കറുടെ 'ബഹിഷ്കൃതും' ക്രിസ്റ്റേവയുടെ 'അബ്ജെക്റ്റും' ഒരേപോലെ നമ്മുടെ ശ്രദ്ധ ക്ഷണിക്കുന്നത് സാമൂഹിക വ്യവസ്ഥകൾ മനുഷ്യരും മനുഷ്യരല്ലാത്തവരും തമ്മിലും, ഉൾപ്പെടുന്നവരും അദൃശ്യരാക്കപ്പെടുന്നവരും തമ്മിലും അതിരുകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്ന പ്രക്രിയകളിലേക്കാണ്.

ഈ വിഷയത്തിൽ മാർക്സുമായുള്ള എന്‍റെ ബന്ധത്തെ രൂപപ്പെടുത്തിയത് രാഷ്ടീയ സമ്പദ്ശാസ്ത്ര വിമര്‍ശനത്തെക്കുറിച്ചുള്ള “മൂലധനം” പോലുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്‍റെ പരമ്പരാഗത കൃതികൾ മാത്രമല്ല, മറിച്ച് അദ്ദേഹത്തിന്‍റെ പിൽക്കാല നരവംശശാസ്ത്ര കുറിപ്പുകൾ (anthropological notebooks) കൂടിയാണ്. ഇതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് ഒരു പുസ്തകംതന്നെ എഴുതാന്‍ ഞാന്‍ തുനിഞ്ഞത് ഈ പശ്ചാത്തലത്തിലാണ്. നരവംശശാസ്ത്ര കുറിപ്പുകളിലെ കാൾ മാർക്സ് എന്ന എന്‍റെ പുസ്തകത്തിൽ (പ്രോഗ്രസ്സ് പബ്ലിഷേഴ്‌സ്), മാർക്സിന്‍റെ പിൽക്കാല എഴുത്തുകൾ ചരിത്രപരമായ വൈവിധ്യങ്ങൾ, പാശ്ചാത്യേതര സാമൂഹിക രൂപീകരണങ്ങൾ, സമുദായ ഘടനകൾ, കേവലമായ സാമ്പത്തിക വർഗ്ഗീകരണങ്ങളിലേക്ക് മാത്രമായി ചുരുക്കാൻ കഴിയാത്ത ആധിപത്യരൂപങ്ങൾ എന്നിവയോട് കൂടുതൽ ശ്രദ്ധ പുലർത്തുന്ന ഒരു ചിന്തകനെ എങ്ങനെ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു എന്ന് ഞാൻ പരിശോധിക്കുന്നുണ്ട്. ഈ എഴുത്തുകൾ മാർക്സിനെ കേവലം ഒരു സാമ്പത്തിക ചിന്തകനായി മാത്രം ചിത്രീകരിക്കുന്ന പൊതുവായ വാദങ്ങളെ തിരുത്തുന്നവയാണ്. ജാതി, ബന്ധുത്വം, മതം, സാമൂഹിക അധികാരശ്രേണികൾ എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള ചോദ്യങ്ങളുമായി ഫലപ്രദമായി ഇടപഴകാൻ കഴിയുന്ന കൂടുതൽ തുറന്നതും ചരിത്രപരമായ സൂക്ഷ്മതയുള്ളതുമായ വിചാരമാതൃകയാണ് അവ മുന്നോട്ടുവെക്കുന്നത്.

അംബേദ്കറുടെ ജാതിവിമർശനവും മാർക്സിന്‍റെ ചൂഷണവിമർശനവും പരസ്പരം മത്സരിക്കുന്ന വിശദീകരണങ്ങളായി മനസ്സിലാക്കേണ്ടതില്ല. മറിച്ച്, സാമൂഹിക അധികാരത്തിന്‍റെ വ്യത്യസ്തവും എന്നാൽ പരസ്പരബന്ധിതവുമായ തലങ്ങളിലേക്കാണ് അവ വെളിച്ചം വീശുന്നത്. ജാതി എങ്ങനെയാണ് ജീവിതത്തിന്‍റെ എല്ലാ മേഖലകളിലും തുളച്ചുകയറുന്ന ശ്രേണീകൃതമായ അസമത്വവും (graded inequality) സാമൂഹിക അപമാനവും ബഹിഷ്കരണവും ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കുന്നത് എന്ന് അംബേദ്കർ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. സാമ്പത്തിക ഘടനകൾ ചൂഷണത്തെയും നിഷ്കാസനത്തെയും വർഗ്ഗപരമായ ആധിപത്യത്തെയും എങ്ങനെ പുനരുൽപ്പാദിപ്പിക്കുന്നു എന്ന് മാർക്സും കാണിച്ചുതരുന്നു. ഇന്ത്യയിൽ, ഈ പ്രക്രിയകൾ സ്വതന്ത്രമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നതിന് പകരം പലപ്പോഴും പരസ്പരവ്യാപിയായാണ് നിലകൊള്ളുന്നത്. അതിനാൽ, സാമൂഹിക അസമത്വത്തെക്കുറിച്ചുള്ള കൃത്യമായ ഏത് മനസ്സിലാക്കലിനും ജാതിയും വർഗ്ഗവും, പ്രതീകാത്മകമായ ബഹിഷ്കരണവും ഭൗതികമായ ദാരിദ്ര്യവും, അംഗീകാരവും (recognition) വിഭവങ്ങളുടെ പുനർവിന്യാസവും (redistribution) ഒരേപോലെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതുണ്ട്.

ഈ കാഴ്ചപ്പാട് കേരളസമൂഹത്തെയും രാഷ്ട്രീയത്തെയും കുറിച്ചുള്ള എന്‍റെ വിശകലനങ്ങളെയും സ്വാധീനിച്ചിട്ടുണ്ട്. കേരളത്തിന്‍റെ സാമൂഹിക പരിവർത്തനങ്ങൾ പലപ്പോഴും വിദ്യാഭ്യാസം, ക്ഷേമം, സാമൂഹിക പരിഷ്കരണം എന്നിവയിലെ നേട്ടങ്ങളുടെ പേരിൽ ആഘോഷിക്കപ്പെടാറുണ്ട്. എങ്കിലും, ജാതി അധിഷ്ഠിത ബഹിഷ്കരണങ്ങളുടെ നിലനിൽപ്പും, സാംസ്കാരിക അധികാരശ്രേണികളും, പ്രതീകാത്മക അധികാരത്തിന്‍റെ അസമമായ വിതരണവും തെളിയിക്കുന്നത് ഇവിടുത്തെ ജനാധിപത്യവൽക്കരണം ഇപ്പോഴും അപൂർണ്ണമാണെന്നാണ്. 'ബഹിഷ്കൃത്' എന്ന ആശയം പ്രകടമായ പുറന്തള്ളലുകളെ മാത്രമല്ല, മറിച്ച് പൊതുസംസ്കാരത്തിനുള്ളിൽ ചില ശബ്ദങ്ങളും ഓർമ്മകളും അനുഭവങ്ങളും ഇപ്പോഴും പാർശ്വവത്കരിക്കപ്പെട്ടു തന്നെ കിടക്കുന്നതിന് പിന്നിലെ സൂക്ഷ്മമായ സംവിധാനങ്ങളെക്കൂടി പരിശോധിക്കാൻ നമ്മെ സഹായിക്കുന്നു. ചരിത്രപരവും സമകാലികവുമായ സാമൂഹിക അസമത്വങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കാൻ ഇത് ശക്തമായ ഒരു കാഴ്ചപ്പാട് നൽകുന്നു.

ആത്യന്തികമായി, അംബേദ്കറുടെയും മാർക്സിന്‍റെയും വലിയ ആശങ്കകൾ മൗലികമായി പരസ്പരവിരുദ്ധമാണെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നില്ല. രണ്ടുപേരും മനുഷ്യവിമോചനം, സാമൂഹിക നീതി, മനുഷ്യന്‍റെ അന്തസ്സിനെ നിഷേധിക്കുന്ന ഘടനകളെ തകർക്കൽ എന്നിവയിലാണ് ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിച്ചത്. അവർ നേരിട്ട വ്യത്യസ്ത ചരിത്ര യാഥാർത്ഥ്യങ്ങളിൽനിന്നും അവർ വികസിപ്പിച്ചെടുത്ത വിശകലന ചട്ടക്കൂടുകളിൽ നിന്നുമാണ് അവരുടെ വ്യത്യാസങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നത്. ഇന്നത്തെ വെല്ലുവിളി അംബേദ്കറോ മാർക്സോ എന്നതിൽ ഏതെങ്കിലും ഒന്ന് തിരഞ്ഞെടുക്കുകയല്ല, മറിച്ച് സമകാലികസമൂഹത്തിന്‍റെ സങ്കീർണ്ണതകളെ അഭിസംബോധനചെയ്യാൻ ശേഷിയുള്ള ബൗദ്ധികവും രാഷ്ട്രീയവുമായ സംവാദങ്ങൾ രൂപപ്പെടുത്തുക എന്നതാണ്.

ഇക്കാരണത്താൽ, ഇടതുപക്ഷ പ്രസ്ഥാനങ്ങളും ദളിത് പ്രസ്ഥാനങ്ങളും പരസ്പരം സംവാദങ്ങൾക്കും പഠനത്തിനും സംയുക്തസമരങ്ങൾക്കുമുള്ള ഇടങ്ങൾ തേടണമെന്ന് ഞാൻ നിരന്തരം വാദിച്ചിട്ടുണ്ട്. വിമോചനരാഷ്ട്രീയത്തിന്‍റെ ഭിന്നതകൾ ആത്യന്തികമായി ഗുണംചെയ്യുന്നത് ഭിന്നിപ്പുകളിലൂടെ വളരുന്ന ആധിപത്യഘടനകൾക്ക് മാത്രമാണ്. അംബേദ്കറൈറ്റ്, മാർക്സിസ്റ്റ് പാരമ്പര്യങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള അർത്ഥവത്തായ സമന്വയം അസമത്വത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ആഴത്തിലുള്ള മനസ്സിലാക്കലിനും സാമൂഹിക പരിവർത്തനത്തെക്കുറിച്ചുള്ള കൂടുതൽ സമഗ്രമായ കാഴ്ചപ്പാടിനും സഹായിക്കും എന്ന് ഞാന്‍ വിശ്വസിക്കുന്നു. സമകാലിക ഇന്ത്യൻ രാഷ്ട്രീയചിന്തയിൽ ഇനിയും പൂർത്തിയാക്കാനുള്ള ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട കടമകളിൽ ഒന്നായിട്ടാണ് ഞാന്‍ ഇതിനെ മനസ്സിലാക്കുന്നത്‌.

ഞാന്‍ നേരത്തെ സാംസ്കാരിക മാര്‍ക്സിസത്തെക്കുറിച്ച് സൂചിപ്പിച്ചല്ലോ, ഈ അടുത്ത ദിവസം ജാക്കോബിൻ (Jacobin) മാസികയിലെ  അഭിമുഖത്തില്‍ (“Putting the Marxism Back Into ‘Cultural Marxism’”) കാതറിൻ ലിയു (Catherine Liu), 'കൾച്ചറൽ മാർക്സിസം' എന്ന പദത്തെക്കുറിച്ചുള്ള വലതുപക്ഷ വികൃതവൽക്കരണങ്ങൾക്കും ലിബറൽ ഐഡന്റിറ്റി അധിഷ്ഠിത സമീപനങ്ങൾക്കും എതിരെ ഹിസ്റ്റോറിക്കൽ മെറ്റീരിയലിസത്തിന്റെയും (ചരിത്രപരമായ ഭൗതികവാദം) പ്രത്യയശാസ്ത്ര വിമർശനത്തിന്റെയും (ideology critique) പുനരുജ്ജീവനത്തിനായി സംസാരിക്കുന്നുണ്ട്; ഒപ്പം സാംസ്കാരിക വിശകലനങ്ങളെ വർഗ്ഗം, രാഷ്ട്രീയ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥ (political economy), സോഷ്യലിസത്തിന്റെ സാമൂഹിക അടിത്തറകൾ എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള ചോദ്യങ്ങളുമായി വീണ്ടും ബന്ധിപ്പിക്കേണ്ടതിന്റെ ആവശ്യകതയെ അവർ ഊന്നിപ്പറയുകയും ചെയ്യുന്നു. ചരിത്രപരമായ ഭൗതികവാദത്തെ പുനരുജ്ജീവിപ്പിക്കാനും, പ്രത്യയശാസ്ത്ര വിമർശനങ്ങളെ (ideology critique) പുതുക്കാനും, സമകാലിക സാംസ്കാരിക-രാഷ്ട്രീയ സംവാദങ്ങളിൽ മാര്‍ക്സിസത്തെ, വർഗ്ഗവിശകലനത്തെ (class analysis) വീണ്ടും കേന്ദ്രസ്ഥാനത്ത് കൊണ്ടുവരാനും ലക്ഷ്യമിട്ട് കാതറിൻ ലിയു സഹസ്ഥാപകയായി ആരംഭിച്ച ഒരു പുതിയ വിദ്യാഭ്യാസ സംരംഭമായ Palm Springs School for Social Research-ന്റെ ഉദ്ഘാടനത്തോടനുബന്ധിച്ചാണ് ഈ അഭിമുഖം നടത്തിയത്. അതായത് മാര്‍ക്സിസത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം പുതിയ കാലത്ത് തള്ളിക്കളയാവുന്ന ഒന്നല്ല എന്ന കൂടുതല്‍ ബോദ്ധ്യങ്ങള്‍ ഉണ്ടാവുകയാണ്. അംബേദ്‌കര്‍ പഠനത്തിലും ഇത് ആവശ്യമാണ്‌.

ചോദ്യം: 8 ഇന്ന് ഇന്ത്യയിൽ നിലനിൽക്കുന്ന അസഹിഷ്ണുതയുടെ (Intolerance) രാഷ്ട്രീയത്തെ താങ്കളുടെ അക്കാദമിക് കാഴ്ചപ്പാടിൽ എങ്ങനെയാണ് വിശകലനം ചെയ്യുന്നത്?  അസഹിഷ്ണുതയുടെ ഈ രാഷ്ട്രീയം കേവലം മതപരമോ പ്രത്യയശാസ്ത്രപരമോ ആയ പ്രശ്നം മാത്രമാണോ, അതോ ഇന്ത്യൻ സമൂഹത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്ന സാമ്പത്തിക അസമത്വങ്ങളോടും വർഗ്ഗസമരങ്ങളോടും ബന്ധപ്പെട്ടുകിടക്കുന്ന ഒന്നാണോ?  അസഹിഷ്ണുതയുടെ ഈ പുതിയ രൂപത്തെ വിശകലനം ചെയ്യാൻ, ഫാഷിസം(Fascism) എന്ന സിദ്ധാന്തം എത്രത്തോളം പ്രസക്തമാണ്? അക്കാദമിക്മേഖലയിൽ, ഗവേഷണ സ്വാതന്ത്ര്യം, ചരിത്രപരമായ സത്യസന്ധത എന്നിവയ്ക്കുമേൽ അസഹിഷ്ണുതയുടെ രാഷ്ട്രീയം എന്തെല്ലാം വിളിയാണ് ഉയർത്തുന്നത്?

അസഹിഷ്ണുത, ഫാസിസം, സാമ്പത്തിക അസമത്വം, അക്കാദമിക സ്വാതന്ത്ര്യം എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള ചോദ്യങ്ങൾ പരസ്പരം ആഴത്തിൽ ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഈ അടുത്തിടെ 'ദി ഹിന്ദു' (The Hindu) പത്രത്തില്‍ എഴുതിയ ലേഖനത്തിൽ (India’s Academic Openness Under Strain) ഞാൻ സൂചിപ്പിച്ചതുപോലെ, ഇത് സെൻസർഷിപ്പിന്‍റെയോ അക്കാദമിക ഇടപെടലുകൾക്കുള്ള നിയന്ത്രണങ്ങളുടെയോ ഒറ്റപ്പെട്ട ചില സംഭവങ്ങൾ മാത്രമല്ല. ജനാധിപത്യത്തിന്‍റെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവവും, വിമർശനാത്മക ചിന്തകൾക്കും വിയോജിപ്പുകൾക്കും ബൗദ്ധിക വൈവിധ്യങ്ങൾക്കും തഴച്ചുവളരാൻ കഴിയുന്ന ഇടങ്ങൾ ചുരുങ്ങിപ്പോകുന്നതുമാണ് ഇവിടെ അപകടത്തിലായിരിക്കുന്നത്. ഗവേഷകർക്ക് പ്രവേശനം നിഷേധിക്കുന്നതും, വിമർശനാത്മക ഗവേഷണങ്ങളെ സംശയദൃഷ്ടിയോടെ വീക്ഷിക്കുന്നതും, ബൗദ്ധികമായ വിയോജിപ്പുകളെ രാഷ്ട്രീയമായ അവിശ്വാസ്യതയായി ചിത്രീകരിക്കുന്ന പ്രവണത വർദ്ധിച്ചുവരുന്നതും അധികാരം, അറിവ്, പൊതുസംസ്കാരം എന്നിവ തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തിൽ സംഭവിക്കുന്ന കൂടുതൽ വിപുലമായ പരിവർത്തനങ്ങളുടെ ലക്ഷണങ്ങളാണ്.

അക്കാദമിക സമീപനത്തില്‍നിന്ന് നോക്കുമ്പോൾ, അസഹിഷ്ണുതയെ കേവലം നൈതികപരാജയമായോ വ്യക്തിപരമായ മുൻവിധിയായോമാത്രം മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയില്ല. ചില പ്രത്യേക അറിവുകളെയും വ്യക്തിത്വങ്ങളെയും വീക്ഷണങ്ങളെയുംമാത്രം സാധുവായവയായി അംഗീകരിക്കുകയും മറ്റുള്ളവയെ പാർശ്വവത്കരിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന രാഷ്ട്രീയ-സാമൂഹിക പ്രക്രിയയാണത്. ജനാധിപത്യവ്യവസ്ഥയിൽ, വിമർശനമെന്നത് ഭീഷണിയല്ല, മറിച്ച് അതിന്‍റെ ജീവസ്സുറ്റ സ്വഭാവത്തിന്‍റെ അടയാളമാണ്. സർവ്വകലാശാലകളും ഗവേഷണസ്ഥാപനങ്ങളും പൊതുബുദ്ധിജീവികളും സമൂഹത്തിന് സ്വയം വിലയിരുത്താനുള്ള കൂട്ടായ ശേഷിക്കാണ് സംഭാവന നൽകുന്നത്. വിമർശനങ്ങൾ സംശയിക്കപ്പെടുകയും അനുസരണയും വിധേയത്വവും പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നവർക്ക് അംഗീകാരങ്ങൾ ലഭിക്കുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ ജനാധിപത്യസംസ്കാരം ക്രമേണ ദുർബലപ്പെടുന്നു. ഈ അപകടം കേവലം ഭരണപരമോ സ്ഥാപനപരമോ മാത്രമല്ല; അത് ബൗദ്ധികം കൂടിയാണ്. ചോദ്യംചെയ്യലുകളെ നിരുത്സാഹപ്പെടുത്തുന്ന ഏതുസമൂഹവും ആത്യന്തികമായി നവീകരണത്തിനും സ്വയംതിരുത്തലിനും സാമൂഹികപഠനത്തിനുമുള്ള സ്വന്തം ശേഷിയെയാണ് ഇല്ലാതാക്കുന്നത്.

അതേസമയം, അസഹിഷ്ണുതയെ കേവലം പ്രത്യയശാസ്ത്രപരമോ മതപരമോ ആയ പ്രതിഭാസമായി മാത്രം ചുരുക്കാനാവില്ല. അത് സമൂഹത്തിലെ ആഴത്തിലുള്ള ഘടനാപരമായ പരിവർത്തനങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. സാമ്പത്തിക അസമത്വവും, സാമൂഹിക അരക്ഷിതാവസ്ഥയും, നവലിബറൽ മുതലാളിത്തം സൃഷ്ടിച്ച തകിടംമറിച്ചിലുകളും ഒഴിവാക്കലിന്‍റെ രാഷ്ട്രീയത്തിന് (exclusionary politics) അനുകൂലമായ സാഹചര്യങ്ങൾ ഒരുക്കുന്നു. സമൂഹത്തിലെ വലിയൊരു വിഭാഗം ജനങ്ങൾ അനിശ്ചിതാവസ്ഥ, താൽക്കാലിക ജോലികൾ, സാമൂഹിക ചലനാത്മകതയുടെ തകർച്ച, കൂട്ടായ സുരക്ഷിതത്വമില്ലായ്മ എന്നിവ അനുഭവിക്കുമ്പോൾ, രാഷ്ട്രീയശക്തികൾ പലപ്പോഴും ഈ ഉത്കണ്ഠകളെ സാംസ്കാരികവും വ്യക്തിത്വപരവുമായ സംഘർഷങ്ങളിലേക്ക് തിരിച്ചുവിടുന്നു. മതപരമായ ധ്രുവീകരണം, ഭൂരിപക്ഷ ദേശീയത, പ്രത്യയശാസ്ത്രപരമായ അസഹിഷ്ണുത എന്നിവ പലപ്പോഴും ആഴത്തിലുള്ള സാമൂഹികവൈരുദ്ധ്യങ്ങളെ മറയ്ക്കാനും നിയന്ത്രിക്കാനുമുള്ള സംവിധാനങ്ങളായി മാറാറുണ്ട്. ഈ അർത്ഥത്തിൽ, അസഹിഷ്ണുത എന്നത് വർഗ്ഗം, അസമത്വം, സാമ്പത്തിക പുനഃക്രമീകരണം എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള ചോദ്യങ്ങളിൽ നിന്ന് വേറിട്ടുനിൽക്കുന്ന ഒന്നല്ല; മറിച്ച് പലപ്പോഴും അവയ്ക്കുള്ള രാഷ്ട്രീയ പ്രതികരണമായിട്ടാണ് അത് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്.

ഇവിടെയാണ് മാർക്സിസ്റ്റ് വിശകലനങ്ങൾ ഇന്നും പ്രസക്തമാകുന്നത്. ഭൗതിക സാഹചര്യങ്ങളിൽനിന്ന് വേർപെടുത്തി പ്രത്യയശാസ്ത്രപരമായ സംഘർഷങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയില്ലെന്ന് അവ നമ്മെ ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു. എങ്കിലും പരമ്പരാഗത സാമ്പത്തിക വിശദീകരണങ്ങൾമാത്രം ഇതിന് പര്യാപ്തമല്ല. അധികാരത്തിന്‍റെ സാംസ്കാരികവും പ്രത്യയശാസ്ത്രപരവുമായ തലങ്ങളും ഒരുപോലെ പ്രധാനപ്പെട്ടതാണ്. ഇവിടെ ഗ്രാംഷിയുടെ കൃതികൾ ഒഴിച്ചുകൂടാനാവാത്തതായി മാറുന്നു. ബലപ്രയോഗത്തിലൂടെ മാത്രമല്ല, മറിച്ച് ഹെജിമണിയിലൂടെയുമാണ് (മേധാവിത്വത്തിലൂടെ) — അതായത് പൊതുബോധം, സാംസ്കാരിക മൂല്യങ്ങൾ, പൊതു വിവരണങ്ങൾ എന്നിവ രൂപപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ട് ജനങ്ങളുടെ സമ്മതി ഉറപ്പാക്കാനുള്ള പ്രബല വിഭാഗങ്ങളുടെ ശേഷിയിലൂടെയാണ് — ആധിപത്യം നിലനിർത്തപ്പെടുന്നത് എന്ന് ഗ്രാംഷി തെളിയിച്ചു. അതിനാൽ, അസഹിഷ്ണുതയെ നിയമാനുസൃതമായ സംവാദങ്ങളുടെ പരിധി ചുരുക്കാനും പ്രത്യയശാസ്ത്രപരമായ അനുസരണയെ പൊതുബോധമായി സ്ഥാപിക്കാനും ശ്രമിക്കുന്ന ഹെജിമോണിക് പ്രോജക്റ്റായി മനസ്സിലാക്കാം. അതുകൊണ്ടുതന്നെ അസഹിഷ്ണുതയ്‌ക്കെതിരായ പോരാട്ടം കേവലമായ രാഷ്ട്രീയപ്പോരാട്ടം മാത്രമല്ല, സാംസ്കാരികവും ബൗദ്ധികവുമായ പോരാട്ടം കൂടിയാണ്.

ഫാസിസത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചോദ്യം ഉയർന്നുവരുന്നത് കൃത്യമായി ഈ ഘട്ടത്തിലാണ്. ചരിത്രപരമായ സാദൃശ്യങ്ങൾ എപ്പോഴും വളരെ സൂക്ഷ്മതയോടെ മാത്രമേ ഉപയോഗിക്കാവൂ എങ്കിലും, സമകാലിക സ്വേച്ഛാധിപത്യ പ്രവണതകളെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിനുള്ള പ്രധാന ചട്ടക്കൂടായി ഫാസിസം നിലകൊള്ളുന്നു. ഫാസിസത്തെ ലോകയുദ്ധങ്ങൾക്കിടയിലുള്ള യൂറോപ്പിൽമാത്രം ഒതുങ്ങിനിന്ന ചരിത്രസംഭവമായി ചുരുക്കരുത്. മറിച്ച്, മുതലാളിത്തത്തിന്‍റെയും ജനാധിപത്യത്തിന്‍റെയും സാമൂഹികക്രമത്തിന്‍റെയും പ്രതിസന്ധികളോടുള്ള സവിശേഷ പ്രതികരണമായി അതിനെ മനസ്സിലാക്കാം. അസ്ഥിരതയുടെ കാലഘട്ടങ്ങളിൽ, രാഷ്ട്രീയ-സാമ്പത്തിക ഉപരിവർഗ്ഗങ്ങളിലെ ചില വിഭാഗങ്ങൾ വിയോജിപ്പുകളെയും ജനാധിപത്യ മത്സരങ്ങളെയും അടിച്ചമർത്തുന്നതിലൂടെ സാമൂഹിക ഐക്യം വാഗ്ദാനംചെയ്യുന്ന സ്വേച്ഛാധിപത്യപരിഹാരങ്ങളെ പിന്തുണച്ചേക്കാം.

ഇറ്റാലിയൻ മാർക്സിസ്റ്റ് ചിന്തകനായ അന്റോണിയോ ഗ്രാംഷി, ഫാസിസത്തെ മുകളിൽനിന്ന് അടിച്ചേൽപ്പിക്കുന്ന സ്വേച്ഛാധിപത്യം എന്നനിലയിൽ മാത്രമല്ല മനസ്സിലാക്കേണ്ടതെന്ന് തിരിച്ചറിഞ്ഞ ആദ്യത്തെ ചിന്തകരില്‍ ഒരാളായിരുന്നു. ജനങ്ങളുടെ സമ്മതി സമാഹരിക്കാൻ ശേഷിയുള്ള ജനകീയ സാംസ്കാരിക പ്രതിഭാസം കൂടിയായിരുന്നു അത്. കേവലം ശക്തിപ്രയോഗത്തെ മാത്രം ആശ്രയിക്കുന്നതിന് പകരം സാംസ്കാരിക സ്ഥാപനങ്ങൾ, വിദ്യാഭ്യാസം, മതം, മാധ്യമങ്ങൾ എന്നിവയിലൂടെ സ്വേച്ഛാധിപത്യ പ്രോജക്റ്റുകൾ എങ്ങനെയാണ് സാധുത നേടുന്നത് എന്ന് മനസ്സിലാക്കാൻ ഗ്രാംഷിയുടെ ഹെജിമണി, സിവിൽ സൊസൈറ്റി, പാസീവ് റെവല്യൂഷൻ (passive revolution) എന്നീ വിശകലനങ്ങൾ നമ്മെ സഹായിക്കുന്നു.

സമാനമായി, ഫാസിസത്തെ സമൂഹത്തിൽ തന്നെ വേരൂന്നിയ സങ്കീർണ്ണ രാഷ്ട്രീയരൂപീകരണമായി പരിശോധിച്ചുകൊണ്ട് പാൽമീറോ തോലിയാത്തി (Palmiro Togliatti) സുപ്രധാനമായ സംഭാവനകൾ നൽകി. വൈവിധ്യമാർന്ന സാമൂഹിക ഗ്രൂപ്പുകൾ തമ്മിലുള്ള സഖ്യങ്ങളിലൂടെയാണ് ഫാസിസം വികസിക്കുന്നതെന്നും മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന ചരിത്ര സാഹചര്യങ്ങളോട് പൊരുത്തപ്പെടാൻ അതിന് കഴിയുമെന്നും തോലിയാത്തി ഊന്നിപ്പറഞ്ഞു. പ്രകടമായ സ്വേച്ഛാധിപത്യത്തിനപ്പുറം നോക്കാനും ജനാധിപത്യ സ്ഥാപനങ്ങൾക്കുള്ളിൽ ഒഴിവാക്കലിന്‍റെ രാഷ്ട്രീയം ക്രമേണ സ്വാഭാവികവൽക്കരിക്കപ്പെടുന്നത് പരിശോധിക്കാനും അദ്ദേഹത്തിന്‍റെ വിശകലനങ്ങൾ പ്രയോജനകരമാണ്.

നികോസ് പൗലന്റ്സാസിന്‍റെ (Nicos Poulantzas) കൃതികളും അത്രതന്നെ പ്രാധാന്യമുള്ളതാണ്. ആധുനിക സ്വേച്ഛാധിപത്യം ജനാധിപത്യ സ്ഥാപനങ്ങളെ പൂർണ്ണമായും ഇല്ലാതാക്കണമെന്നില്ല എന്ന് പൗലന്റ്സാസ് വാദിച്ചു. അതിനുപകരം, യഥാർത്ഥ ജനാധിപത്യ പ്രക്രിയകൾ ദുർബലപ്പെടുമ്പോഴും ജനാധിപത്യത്തിന്‍റെ ബാഹ്യരൂപങ്ങൾ നിലനിന്നേക്കാം. അദ്ദേഹത്തിന്‍റെ 'അതോറിറ്റേറിയൻ സ്റ്റേറ്റിസം' (authoritarian statism - സ്വേച്ഛാധിപത്യ ഭരണകൂടവാദം) എന്ന സങ്കല്പം ഇന്ന് വളരെ പ്രസക്തമാണ്. അധികാരം കൂടുതലായി കേന്ദ്രീകരിക്കപ്പെടുന്നു, എക്സിക്യൂട്ടീവ് അധികാരം വികസിക്കുന്നു, നിരീക്ഷണം ശക്തമാകുന്നു, വിയോജിക്കുന്ന ശബ്ദങ്ങൾ വർദ്ധിച്ചുവരുന്ന നിയന്ത്രണങ്ങൾ നേരിടുന്നു; എങ്കിലും ഔദ്യോഗിക ജനാധിപത്യ ഘടനകൾ തുടർന്നും നിലനിൽക്കുന്നു. സമകാലിക സ്വേച്ഛാധിപത്യ പ്രവണതകൾ ഭരണഘടനാപരമായ ജനാധിപത്യത്തിന് പുറത്തല്ല, മറിച്ച് അതിനുള്ളിൽത്തന്നെ ഉയർന്നുവരുന്നത് എന്തുകൊണ്ടാണെന്ന് വിശദീകരിക്കാൻ ഈ ചട്ടക്കൂട് സഹായിക്കുന്നു.

രാഷ്ട്രീയതലത്തിൽ, ജോർജി ദിമിത്രോവിന്‍റെ (Georgi Dimitrov) എഴുത്തുകൾ ഇന്നും വളരെ പ്രധാനപ്പെട്ടതായി തുടരുന്നു. ഫാസിസ്റ്റ് വിരുദ്ധ പോരാട്ടങ്ങൾക്ക് വിപുലമായ ജനാധിപത്യസഖ്യങ്ങൾ ആവശ്യമാണെന്ന അദ്ദേഹത്തിന്‍റെ ഉറച്ച നിലപാടിലാണ് ദിമിത്രോവിന്‍റെ ശാശ്വതമായ സംഭാവന അടങ്ങിയിരിക്കുന്നത്. ഫാസിസത്തെ പരാജയപ്പെടുത്തുക എന്നത് ഒരു പ്രത്യേക പ്രത്യയശാസ്ത്ര ഗ്രൂപ്പിന്‍റെയോ രാഷ്ട്രീയ പാർട്ടിയുടെയോ മാത്രം ചുമതലയല്ലെന്ന് അദ്ദേഹം വാദിച്ചു. അതിന് തൊഴിലാളികൾ, കർഷകർ, ബുദ്ധിജീവികൾ, ജനാധിപത്യ സംഘടനകൾ, ന്യൂനപക്ഷങ്ങൾ, ജനാധിപത്യ സ്വാതന്ത്ര്യം സംരക്ഷിക്കാൻ പ്രതിജ്ഞാബദ്ധരായ വിവിധ രാഷ്ട്രീയ ശക്തികൾ എന്നിവർ തമ്മിലുള്ള സഖ്യങ്ങൾ ആവശ്യമാണ്. ദിമിത്രോവിന്‍റെ ചരിത്രപരമായ വിശകലനത്തിന്‍റെ ചില വശങ്ങൾ ഇന്ന് ചർച്ച ചെയ്യപ്പെട്ടേക്കാമെങ്കിലും, അദ്ദേഹത്തിന്‍റെ തന്ത്രപരമായ ഉൾക്കാഴ്ച വിലപ്പെട്ടതായി തുടരുന്നു: സ്വേച്ഛാധിപത്യപരവും ഭൂരിപക്ഷവാദപരവുമായ പ്രോജക്റ്റുകളെ ഫലപ്രദമായി നേരിടാൻ കഴിയുക സങ്കുചിതമായ രാഷ്ട്രീയ ഒറ്റപ്പെടലിലൂടെയല്ല, മറിച്ച് വിപുലമായ ജനാധിപത്യ കൂട്ടായ്മകളിലൂടെ മാത്രമാണ്.

അസഹിഷ്ണുത അക്കാദമികജീവിതത്തിൽ ഉണ്ടാക്കുന്ന പ്രത്യാഘാതങ്ങളെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കുമ്പോൾ ഈ സൈദ്ധാന്തിക വീക്ഷണങ്ങൾ നമ്മെ സമരസജ്ജരാക്കുന്നു എന്നുതന്നെ പറയാം. വിയോജിപ്പുകളെയും സംവാദങ്ങളെയും ബൗദ്ധികമായ വെല്ലുവിളികളെയും വിലമതിക്കുന്ന പൊതുസംസ്കാരത്തിന്‍റെ നിലനിൽപ്പിനെ ആശ്രയിച്ചാണ് അക്കാദമിക സ്വാതന്ത്ര്യം നിലകൊള്ളുന്നത്. പ്രബലമായ ആഖ്യാനങ്ങളെ ചോദ്യം ചെയ്യാനും, അപ്രിയ സത്യങ്ങൾ അന്വേഷിക്കാനും, വ്യത്യസ്ത വീക്ഷണങ്ങളുമായി ഇടപഴകാനും ഗവേഷകർക്ക് സ്വാതന്ത്ര്യമുള്ളപ്പോഴാണ് ഗവേഷണം അഭിവൃദ്ധിപ്പെടുന്നത്. ബൗദ്ധികാന്വേഷണങ്ങൾ പ്രത്യയശാസ്ത്രപരമായ വിധേയത്വത്തിന് കീഴടങ്ങിക്കഴിഞ്ഞാൽ, അത് പഠനത്തെയും ജനാധിപത്യത്തെയും ഒരുപോലെ ബാധിക്കും. എന്‍റെ The Hindu ലേഖനത്തിൽ ഞാൻ സൂചിപ്പിച്ചതുപോലെ, ഇത് അന്താരാഷ്ട്ര ഗവേഷകരോട് കാണിക്കുന്ന ആതിഥ്യമര്യാദയുടെയോ വിസ അനുവദിക്കുന്നതിന്‍റെയോ മാത്രം പ്രശ്നമല്ല. വിമർശനങ്ങളെ സഹിഷ്ണുതയോടെ കാണാനുള്ള ആത്മവിശ്വാസവും വ്യത്യസ്ത വീക്ഷണങ്ങളിൽനിന്ന് പഠിക്കാനുള്ള തുറന്ന മനസ്സും സമൂഹത്തിനുണ്ടോ എന്ന കൂടുതൽ വിപുലമായ ചോദ്യത്തെയാണ് അത് അഭിമുഖീകരിക്കുന്നത്.

ആത്യന്തികമായി, അക്കാദമിക സ്വാതന്ത്ര്യം, ചരിത്രപരമായ സമഗ്രത, ജനാധിപത്യപരമായ സംവാദങ്ങൾ എന്നിവയുടെ സംരക്ഷണം അസഹിഷ്ണുതയ്‌ക്കെതിരായ പോരാട്ടത്തിൽനിന്നും വേർപെടുത്താനാവാത്തതാണ്. അത് അസമത്വം, ഒഴിവാക്കൽ, സ്വേച്ഛാധിപത്യം എന്നിവയ്‌ക്കെതിരെയുള്ള കൂടുതൽ വിപുലമായ പോരാട്ടങ്ങളുമായും ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. നമ്മുടെ മുന്നിലുള്ള വെല്ലുവിളി സ്ഥാപനപരമായ സ്വയംഭരണാവകാശം നിലനിർത്തുക എന്നത് മാത്രമല്ല, വിമർശനത്തെ അവിശ്വാസ്യതയായി കാണുന്നതിന് പകരം പൗരധർമ്മത്തിന്‍റെ ഭാഗമായി അംഗീകരിക്കുന്ന ജനാധിപത്യ സംസ്കാരം നിലനിർത്തുക കൂടിയാണ്. ആ അർത്ഥത്തിൽ, അക്കാദമികമായ തുറന്ന മനസ്സിന് വേണ്ടിയുള്ള പോരാട്ടം ജനാധിപത്യത്തിനുതന്നെവേണ്ടിയുള്ള വലിയൊരു പോരാട്ടത്തിന്‍റെ ഭാഗമാണ്.

ചോദ്യം: 9 വീണ്ടും സാങ്കേതിക വിദ്യയിലേക്കു വന്നാല്‍, എ.ഐ (Artificial Intelligence) പോലുള്ള പുതിയ സാങ്കേതികവിദ്യകൾ ഭാവിയിൽ എഴുത്തുകാരുടെയും, ഗവേഷകരുടെയും പങ്കിനെ എങ്ങനെയാണ് മാറ്റിമറിക്കാൻ പോകുന്നത്?

ഈ പ്രശ്നം വളരെ പ്രധാനമായി ഇപ്പോള്‍ ഉയര്‍ന്നുവന്നിട്ടുണ്ട്.  നേരത്തെ സൂചിപ്പിച്ചല്ലോ, ഡോ. പി. സോമന്‍ മാഷ്‌ ഞാനുമായി  നടത്തിയ, ചിന്ത പബ്ലിഷേഴ്സ് (Chintha Publishers) പുറത്തിറക്കിയ അല്‍ഗോരിതം അദ്ധ്വാനം അധികാരം എന്ന ദീർഘസംവാദത്തിൽ വിശദമായി പരിശോധിച്ചിട്ടുള്ളതാണ് ഈ ചോദ്യത്തില്‍ ഉന്നയിച്ചിട്ടുള്ള വിഷയം. ആർട്ടിഫിഷ്യൽ ഇന്റലിജൻസ് (AI), ഡിജിറ്റൽ സാങ്കേതികവിദ്യകൾ, അൽഗോരിതമിക് സംവിധാനങ്ങൾ എന്നിവ സമൂഹത്തിലും സംസ്‌കാരത്തിലും രാഷ്ട്രീയത്തിലും അറിവുത്പാദനത്തിലും ഉണ്ടാക്കുന്ന പ്രത്യാഘാതങ്ങളെ വിമർശനാത്മക സമീപനത്തോടെയാണ് ആ പുസ്തകം പരിശോധിക്കുന്നത്. മനുഷ്യന്‍റെ ബുദ്ധിശക്തിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്ന പ്രവർത്തനങ്ങൾ ചെയ്യാൻ AI-ക്ക് കഴിയുമോ എന്നതുമാത്രമായിരുന്നില്ല ഞങ്ങളുടെ പ്രധാന ആശങ്ക; മറിച്ച്, അറിവ്, സർഗ്ഗാത്മകത, ആശയവിനിമയം, ജനാധിപത്യ പങ്കാളിത്തം എന്നിവ ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കപ്പെടുകയും അനുഭവിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്ന സാഹചര്യങ്ങളെ അത് എങ്ങനെ മാറ്റിമറിക്കുന്നു എന്നതായിരുന്നു. സാങ്കേതികമായ അമിതാശ്രയത്വം, ജ്ഞാനഗ്രാഹ്യശേഷിയുടെ ഓട്ടോമേഷൻ (cognitive automation), നിരീക്ഷണം, മനുഷ്യന്‍റെ ഏജൻസിയുടെ (agency) ഭാവി എന്നിവയുൾപ്പെടെയുള്ള ചോദ്യങ്ങൾ ചർച്ച ചെയ്തുകൊണ്ട് AI-യുടെ വിമോചന സാധ്യതകളെയും അതിലടങ്ങിയിരിക്കുന്ന അപകടങ്ങളെയും ഞങ്ങൾ അതിൽ അന്വേഷിക്കുന്നുണ്ട്. ഡിജിറ്റൽ ഗവൺമെന്‍റാലിറ്റി, അൽഗോരിതമിക് ഹെജിമണി, ആർട്ടിഫിഷ്യൽ ഇന്റലിജൻസിന്‍റെ യുഗത്തിൽ സർഗ്ഗാത്മകതയുടെ മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന സ്വഭാവം എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള എന്‍റെ വായനകള്‍ ആ അഭിമുഖത്തിലെ ചര്‍ച്ചകളില്‍ പ്രതിഫലിച്ചിട്ടുണ്ട്.

ആർട്ടിഫിഷ്യൽ ഇന്റലിജൻസിന്‍റെ (AI) ആവിർഭാവം നമ്മുടെ കാലഘട്ടത്തിലെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ചോദ്യം ഉയർത്തുന്നുണ്ട്: യന്ത്രങ്ങൾക്ക് എഴുത്തുകളും, ചിത്രങ്ങളും, സംഗീതവും, എന്തിനേറെ അക്കാദമിക വാദങ്ങൾ വരെ നിർമ്മിക്കാൻ കഴിയുമ്പോൾ സർഗ്ഗാത്മകതയ്ക്ക് (creativity) എന്ത് സംഭവിക്കും? ഒരു സൈദ്ധാന്തിക പശ്ചാത്തലത്തില്‍നിന്ന് നോക്കുമ്പോൾ, എഴുത്തുകാരുടെയും ഗവേഷകരുടെയുംമേൽ AI ഉണ്ടാക്കുന്ന സ്വാധീനത്തെ കേവലം സാങ്കേതിക കാര്യക്ഷമതയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽമാത്രം മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയില്ല. സർഗ്ഗാത്മകതയുടെ മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന അർത്ഥവും അറിവ്, ഭാവന, അധ്വാനം, കർതൃത്വം (authorship) എന്നിവ തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തിൽ സംഭവിക്കുന്ന പരിവർത്തനവുമാണ് ഇതിലെ കൂടുതൽ മൗലികമായ പ്രശ്നം.

വളരെക്കാലമായി സർഗ്ഗാത്മകത എന്നത് മനുഷ്യനുമാത്രം സാധ്യമായ സവിശേഷ ശേഷിയായാണ് കണക്കാക്കപ്പെട്ടിരുന്നത്. സാഹിത്യത്തിലോ, തത്ത്വചിന്തയിലോ, ശാസ്ത്രത്തിലോ, കലയിലോ ആകട്ടെ, സർഗ്ഗാത്മക പ്രവർത്തനങ്ങൾ എപ്പോഴും മൗലികത, ഭാവന, അവബോധം (intuition), ജീവിതാനുഭവം എന്നിവയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. എഴുത്തുകാരനും ഗവേഷകനും കേവലം വിവരങ്ങൾ ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കുന്നവർ മാത്രമായിരുന്നില്ല, മറിച്ച് ലോകത്തെ വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നവർ കൂടിയായിരുന്നു. ആശയങ്ങളെ പരസ്പരം ബന്ധിപ്പിക്കാനും, അനുമാനങ്ങളെ വെല്ലുവിളിക്കാനും, പുതിയ ചോദ്യങ്ങൾ രൂപപ്പെടുത്താനും, നിലവിലുള്ള അറിവിന്‍റെ മാതൃകകൾക്കപ്പുറമുള്ള അർത്ഥങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാനുമുള്ള ശേഷി സർഗ്ഗാത്മകതയിൽ അടങ്ങിയിരുന്നു.

ആർട്ടിഫിഷ്യൽ ഇന്റലിജൻസ് ഈ മനസ്സിലാക്കലിനെ വെല്ലുവിളിക്കുകയാണ്, കാരണം ഒരുകാലത്ത് മനുഷ്യന് മാത്രം സാധ്യമെന്ന് കരുതിയിരുന്ന പല പ്രവൃത്തികളും ഇന്ന് അതിന് ചെയ്യാൻ കഴിയുന്നുണ്ട്. AI സംവിധാനങ്ങൾക്ക് എഴുത്തുകൾ ചുരുക്കി വിവരിക്കാനും (summarize), ഉപന്യാസങ്ങൾ തയ്യാറാക്കാനും, ഭാഷകൾ വിവർത്തനം ചെയ്യാനും, കവിതകൾ രചിക്കാനും, ദൃശ്യകലകൾ സൃഷ്ടിക്കാനും, ഗവേഷണങ്ങളിൽ സഹായിക്കാനും കഴിയും. തൽഫലമായി, യാന്ത്രികമായ പുനരുൽപ്പാദനവും (mechanical reproduction) സർഗ്ഗാത്മകമായ ഉത്പാദനവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം കൂടുതൽ മങ്ങിക്കൊണ്ടിരിക്കുകയാണ്. ഇതിനർത്ഥം മനുഷ്യന്‍റെ സർഗ്ഗാത്മകത ഇല്ലാതാവുന്നു എന്നല്ല, മറിച്ച് സർഗ്ഗാത്മകത എന്ന പദത്തിന്‍റെ നിർവ്വചനം തന്നെ പരിവർത്തനത്തിന് വിധേയമാവുകയാണ് എന്നാണ്.

ചരിത്രപരമായി നോക്കുമ്പോൾ, ഓരോ വലിയ സാങ്കേതിക വിപ്ലവവും സാംസ്കാരിക ഉത്പാദനത്തിന്‍റെ സാഹചര്യങ്ങളെ മാറ്റിമറിച്ചിട്ടുണ്ട്. അച്ചടിയുടെ വരവ് കർതൃത്വത്തെ മാറ്റിമറിച്ചു, ഫോട്ടോഗ്രാഫി ചിത്രരചനയെ മാറ്റി, സിനിമ കഥപറച്ചിലിന്‍റെ രീതികളെ മാറ്റി, ഡിജിറ്റൽ മാധ്യമങ്ങൾ ആശയവിനിമയത്തെ പരിവർത്തിപ്പിച്ചു. AI പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നത് ഈ പ്രക്രിയയുടെ അടുത്തൊരു ഘട്ടത്തെയാണ്. എഴുത്തുകാരനും ഗവേഷകനും ഇനിമുതൽ ഒറ്റയ്ക്കല്ല ജോലി ചെയ്യുന്നത്, മറിച്ച് ബുദ്ധിയുള്ള സാങ്കേതിക സംവിധാനങ്ങളുമായി (intelligent systems) ചേർന്നുള്ള സഹവർത്തിത്വത്തിലാണ്. അതിനാൽ, "യന്ത്രങ്ങൾക്ക് സർഗ്ഗാത്മകത കൈവരിക്കാൻ കഴിയുമോ?" എന്ന ചോദ്യത്തിൽനിന്നും "മനുഷ്യനും യന്ത്രത്തിനുമിടയിൽ സർഗ്ഗാത്മകത എങ്ങനെയാണ് വിഭജിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്?" എന്ന ചോദ്യത്തിലേക്ക് ശ്രദ്ധ മാറുകയാണ്.

സാങ്കേതികവിദ്യയെക്കുറിച്ചുള്ള സൈദ്ധാന്തിക വീക്ഷണങ്ങൾ ഈ പരിവർത്തനത്തെ മനസ്സിലാക്കാൻ നമ്മെ സഹായിക്കും. മനുഷ്യന്‍റെ ഓർമ്മയും ജ്ഞാനഗ്രാഹ്യശേഷിയും എപ്പോഴും സാങ്കേതിക സംവിധാനങ്ങളാൽ രൂപപ്പെടുത്തപ്പെട്ടവയാണെന്ന് ബെർണാഡ് സ്റ്റിഗ്ലർ വാദിച്ചിട്ടുണ്ട്. എഴുത്ത്, പുസ്തകങ്ങൾ, ആർക്കൈവുകൾ, കമ്പ്യൂട്ടറുകൾ, ഡിജിറ്റൽ ശൃംഖലകൾ എന്നിവയെല്ലാം അദ്ദേഹം 'ബാഹ്യവൽക്കരിക്കപ്പെട്ട ഓർമ്മ' (externalized memory) എന്ന് വിളിച്ചതിന്‍റെ രൂപങ്ങളാണ്. ഈ ചരിത്ര പ്രക്രിയയുടെ തുടർച്ചയായി AI-യെ മനസ്സിലാക്കാം. അത് ഓർമ്മയെ മാത്രമല്ല, മറിച്ച് യുക്തിചിന്തയുടെയും, പാറ്റേണുകൾ തിരിച്ചറിയുന്നതിന്‍റെയും, ഭാഷാപരമായ ഉത്പാദനത്തിന്‍റെയും ചില വശങ്ങളെക്കൂടിയാണ് ബാഹ്യവൽക്കരിക്കുന്നത്. തൽഫലമായി, എഴുത്തുകാരും ഗവേഷകരും അറിവിന്‍റെ ഏക ഉൽപ്പാദകർ എന്നതിലുപരിയായി, അറിവിനെ സൂക്ഷ്മമായി പരിശോധിക്കുന്നവരും, വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നവരും, വിമർശനാത്മകമായി വിലയിരുത്തുന്നവരും (curators) ആയി കൂടുതലായി മാറിയേക്കാം.

അതേസമയം, ഈ പരിവർത്തനം ഗൗരവമേറിയ ആശങ്കകളും ഉയർത്തുന്നുണ്ട്. AI സംവിധാനങ്ങൾക്ക് വൻതോതിൽ ഉള്ളടക്കങ്ങൾ (content) നിർമ്മിക്കാൻ കഴിയുമെന്നത് ശരിയാണ്, എന്നാൽ അളവ് എന്നത് സർഗ്ഗാത്മകതയ്ക്ക് തുല്യമല്ല. യഥാർത്ഥ സർഗ്ഗാത്മകത പലപ്പോഴും ഉയർന്നുവരുന്നത് അനിശ്ചിതാവസ്ഥകളിൽ നിന്നും, വൈരുദ്ധ്യങ്ങളിൽ നിന്നും, വൈകാരിക അനുഭവങ്ങളിൽ നിന്നും, ധാർമ്മികമായ ആലോചനകളിൽ നിന്നും, ചരിത്രബോധത്തിൽ നിന്നുമാണ്. നിലവിലുള്ള അറിവുകൾക്കിടയിലെ പാറ്റേണുകൾ തിരിച്ചറിയാൻ യന്ത്രങ്ങൾക്ക് കഴിയും, പക്ഷേ അവയ്ക്ക് സങ്കടമോ, ആഗ്രഹമോ, സ്നേഹമോ, ഓർമ്മകളോ, അനീതിയോ, മരണഭയമോ അനുഭവിക്കാൻ കഴിയില്ല. മനുഷ്യന്‍റെ സർഗ്ഗാത്മകത വേരൂന്നിയിരിക്കുന്നത് ജീവിക്കുന്ന അനുഭവങ്ങളിലാണ്. അതിനാൽ, നിലവിൽ ലഭ്യമായ വിവരങ്ങളുടെ പുനഃക്രമീകരണം മാത്രമായി സർഗ്ഗാത്മകത ചുരുങ്ങിപ്പോകുന്നില്ല എന്ന് ഉറപ്പുവരുത്തുക എന്നതാണ് നമ്മുടെ മുന്നിലുള്ള വെല്ലുവിളി.

ഗവേഷണരംഗത്ത് ഈ ആശങ്കയ്ക്ക് വലിയ പ്രാധാന്യമുണ്ട്. വലിയ ഡാറ്റാശേഖരങ്ങൾ കൈകാര്യം ചെയ്യാനും, പാറ്റേണുകൾ തിരിച്ചറിയാനും, സാഹിത്യങ്ങൾ ചുരുക്കി വിവരിക്കാനും, ദൈനംദിന ജോലികൾ വേഗത്തിലാക്കാനും AI-ക്ക് ഗവേഷകരെ സഹായിക്കാനാകും. എന്നാല്‍, ഗവേഷണത്തിന്‍റെ മൗലികമായ ചുമതലകളായ—അർത്ഥവത്തായ ചോദ്യങ്ങൾ ചോദിക്കുക, സൈദ്ധാന്തിക ഉൾക്കാഴ്ചകൾ വികസിപ്പിക്കുക, ചരിത്രപരമായ അനുഭവങ്ങളെ വ്യാഖ്യാനിക്കുക, വിമർശനാത്മകമായ വിധിനിർണ്ണയം നടത്തുക എന്നിവ—ഇപ്പോഴും പൂർണ്ണമായും മനുഷ്യന്‍റെ പ്രവർത്തനങ്ങളായിത്തന്നെ തുടരുന്നു. വിമർശനാത്മക ചിന്തയ്ക്ക് പകരം അൽഗോരിതമിക് ഔട്ട്പുട്ടുകളെ പ്രതിഷ്ഠിക്കുന്ന സമൂഹം, വിവരങ്ങൾ കൂടുതൽ ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കുമെങ്കിലും യഥാർത്ഥ മനസ്സിലാക്കലുകളെ ശുഷ്കമാക്കാനേ ഉപകരിക്കൂ.

ഈ പരിവർത്തനത്തിന് ഒരു രാഷ്ട്രീയതലം കൂടിയുണ്ട്. സമകാലിക AI സംവിധാനങ്ങൾ വലിയതോതിൽ നിയന്ത്രിക്കുന്നത് ശക്തരായ കോർപ്പറേഷനുകളാണ്, ഒപ്പം അവ ആഗോള ഡിജിറ്റൽ ചട്ടക്കൂടുകൾക്കുള്ളിൽ അന്തർലീനമായിരിക്കുന്നവയുമാണ്. ഡിജിറ്റൽ ഗവൺമെന്‍റാലിറ്റിയെയും അൽഗോരിതമിക് ഹെജിമണിയെയും കുറിച്ചുള്ള എന്‍റെ പഠനങ്ങളിൽ ഞാൻ വാദിച്ചതുപോലെ, സാങ്കേതികവിദ്യകൾ ഒരിക്കലും നിഷ്പക്ഷമല്ല. അറിവ് ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കപ്പെടുന്നതിന്‍റെയും പ്രചരിപ്പിക്കപ്പെടുന്നതിന്‍റെയും സാഹചര്യങ്ങളെ അവ രൂപപ്പെടുത്തുന്നുണ്ട്. അതിനാൽ AI-യോടുള്ള വർദ്ധിച്ചുവരുന്ന അമിതാശ്രയത്വം ഏതുതരം അറിവുകളാണ് ദൃശ്യമാകേണ്ടത്, ആരുടെ ശബ്ദങ്ങളാണ് ഉച്ചത്തിൽ കേൾക്കേണ്ടത്, ഏതുതരം സർഗ്ഗാത്മകതയ്ക്കാണ് മൂല്യം നൽകേണ്ടത് എന്നതിനെയൊക്കെ സ്വാധീനിച്ചേക്കാം. അതുകൊണ്ടുതന്നെ സർഗ്ഗാത്മകതയുടെ ഭാവി എന്നത് അധികാരം, ഉടമസ്ഥാവകാശം, വിഭവങ്ങളുടെ ലഭ്യത, നിയന്ത്രണം എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള ചോദ്യങ്ങളിൽ നിന്ന് വേർപെടുത്താനാവാത്തതാണ്.

എഴുത്തുകാരെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം, ഇതിന്‍റെ ഫലം എന്നത് കേവലം എഴുത്തുകൾ (texts) നിർമ്മിക്കുന്നതിൽ നിന്നും സവിശേഷമായ കാഴ്ചപ്പാടുകൾ (perspectives) രൂപീകരിക്കുന്നതിലേക്ക് മാറുന്നതായിരിക്കാം. വ്യാകരണപരമായി കൃത്യവും ശൈലീപരമായി മികച്ചതുമായ ഉള്ളടക്കങ്ങൾ നിർമ്മിക്കാൻ യന്ത്രങ്ങൾക്ക് കഴിയുമ്പോൾ, എഴുത്തുകാരന്‍റെ സവിശേഷമായ മൂല്യം നിലനിൽക്കുന്നത് കാഴ്ചപ്പാടുകളുടെ മൗലികതയിലും, നൈതികഭാവനയിലും, ചരിത്രപരവും സാമൂഹികവുമായ അനുഭവങ്ങളിൽ ഊന്നിയ വ്യാഖ്യാനങ്ങൾ നൽകാനുള്ള ശേഷിയിലുമായിരിക്കും. സമാനമായി, ഗവേഷകരുടെ പങ്ക് വിവരങ്ങൾ ശേഖരിക്കുന്നതിൽനിന്നും അവയെ വിമർശനാത്മകമായി വിലയിരുത്തുന്നതിലേക്കും, പശ്ചാത്തലവൽക്കരിക്കുന്നതിലേക്കും, സിദ്ധാന്തവൽക്കരിക്കുന്നതിലേക്കും മാറിയേക്കാം.

അതുകൊണ്ട്, AI എഴുത്തുകാരെയോ ഗവേഷകരെയോ ഇല്ലാതാക്കുമെന്ന് ഞാൻ വിശ്വസിക്കുന്നില്ല. മറിച്ച്, മനുഷ്യന്‍റെ സർഗ്ഗാത്മകതയെ സവിശേഷമാക്കുന്നത് എന്താണെന്ന് പുനർചിന്തനം നടത്താൻ അത് നമ്മെ നിർബന്ധിതരാക്കും. ഭാവിയിലെ എഴുത്തുകാരൻ വിലമതിക്കപ്പെടുക കേവലം എഴുത്ത് നിർമ്മിക്കുന്നതിലല്ല, മറിച്ച് അർത്ഥങ്ങൾ ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കുന്നതിലായിരിക്കും. ഭാവിയിലെ ഗവേഷകൻ അടയാളപ്പെടുത്തപ്പെടുക വിവരങ്ങൾ വീണ്ടെടുക്കുന്നതിലൂടെയല്ല (information retrieval), മറിച്ച് വിമർശനാത്മകമായ വ്യാഖ്യാനങ്ങളിലൂടെയായിരിക്കും. ആ അർത്ഥത്തിൽ, AI സർഗ്ഗാത്മകതയുടെ അന്ത്യത്തെയല്ല കുറിക്കുന്നത്, മറിച്ച് അതിന്‍റെ നിർവ്വചനത്തിന് വേണ്ടിയുള്ള പുതിയ പോരാട്ടത്തിന്‍റെ തുടക്കത്തെയാണ്.

അതിനാൽ, യന്ത്രങ്ങൾക്ക് സൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിയുമോ എന്നതല്ല ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ചോദ്യം, മറിച്ച് അൽഗോരിതമിക് ഇന്റലിജൻസിനാൽ രൂപപ്പെടുത്തപ്പെടുന്ന ഒരു ലോകത്ത് മനുഷ്യർക്ക് തങ്ങളുടെ സ്വയംഭരണാവകാശവും, ഭാവനയും, വിമർശനാത്മകമായ ചിന്തകളും നിലനിർത്താൻ കഴിയുമോ എന്നതാണ്. ആ ചോദ്യത്തിന് നമ്മൾ എത്രത്തോളം വിജയകരമായി ഉത്തരം നൽകുന്നു എന്നതിനെ ആശ്രയിച്ചായിരിക്കും സർഗ്ഗാത്മകതയുടെ ഭാവി നിലനിൽക്കുന്നത്.

ഒപ്പം തന്നെ, ആർട്ടിഫിഷ്യൽ ഇന്റലിജൻസിനെക്കുറിച്ചുള്ള (AI) പല ചർച്ചകളും അതിന്‍റെ അത്യപൂർവ്വമായ നവീകരണങ്ങളിൽ മാത്രം ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിക്കുമ്പോൾ, ഈ സംവിധാനങ്ങളെ സാധ്യമാക്കുന്ന 'അദൃശ്യമായ മനുഷ്യ അധ്വാനത്തെ' (invisible labour) അവഗണിക്കാറാണ് പതിവ്. ഓരോ ചാറ്റ്‌ബോട്ടിന് പിന്നിലും ഡാറ്റാ അനോട്ടേഷൻ (data annotation), ഉള്ളടക്ക നിയന്ത്രണം (content moderation), ട്രാൻസ്ക്രിപ്ഷൻ, ടാഗിങ്, വെരിഫിക്കേഷൻ, മെഷീൻ ലേണിങ് മോഡലുകളുടെ നിരന്തരമായ പരിഷ്കരണം എന്നിവയിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്ന ഒരു വലിയ ആഗോള തൊഴിലാളിസമൂഹം തന്നെയുണ്ട് എന്നതും പരിഗണിക്കേണ്ട വസ്തുതയാണ്. ഈ ജോലികളിൽ ഭൂരിഭാഗവും ഔട്ട്സോഴ്സ് ചെയ്യുന്നത് ഗ്ലോബൽ സൗത്തിലെ (Global South) — ഇന്ത്യ, കെനിയ, ഫിലിപ്പീൻസ്, കൂടാതെ മറ്റ് പല ഏഷ്യൻ, ആഫ്രിക്കൻ രാജ്യങ്ങളിലെ — തൊഴിലാളികൾക്കാണ്; കാരണം ഇവിടെ അധ്വാനത്തിന് ചെലവ് കുറവാണ്, ഒപ്പം തൊഴിലാളി സംരക്ഷണ നിയമങ്ങൾ പലപ്പോഴും ദുർബലവുമാണ്. ആവർത്തന സ്വഭാവമുള്ള ജോലികൾ, കർശനമായ നിരീക്ഷണം, താൽക്കാലിക കരാറുകൾ, കുറഞ്ഞ വേതനം എന്നിവയ്ക്ക് പുറമെ മാനസികമായി അസ്വസ്ഥതയുണ്ടാക്കുന്ന ഉള്ളടക്കങ്ങളുമായും ഈ തൊഴിലാളികൾക്ക് നിരന്തരം ഇടപഴകേണ്ടി വരുന്നു, പ്രത്യേകിച്ച് ഉള്ളടക്ക നിയന്ത്രണ (content moderation) മേഖലകളിൽ. AI സംവിധാനങ്ങളെ സുരക്ഷിതവും ബുദ്ധിപരവുമായി കാണിക്കുന്നതിന് വേണ്ടി അക്രമാസക്തവും അധിക്ഷേപകരവുമായ ഉള്ളടക്കങ്ങൾ മണിക്കൂറുകളോളം ഇരുന്ന് ഫിൽട്ടർ ചെയ്യുന്ന തൊഴിലാളികളിൽ ഉണ്ടാകുന്ന വൈകാരിക തളർച്ച, ഉത്കണ്ഠ, ആഘാതം (trauma), ബേൺഔട്ട് (burnout) എന്നിവയെക്കുറിച്ച് നിരവധി പഠനങ്ങൾ വ്യക്തമാക്കുന്നുണ്ട്. ഈ അർത്ഥത്തിൽ, AI എന്നത് കേവലം ഓട്ടോമേറ്റ് ചെയ്യപ്പെട്ട ബുദ്ധിശക്തി മാത്രമല്ല; ഉപയോക്താക്കൾക്ക് വലിയ തോതിൽ അദൃശ്യമായി തുടരുന്ന മറഞ്ഞിരിക്കുന്ന മനുഷ്യ അധ്വാനത്തിന്മേലാണ് അത് പടുത്തുയർത്തിയിരിക്കുന്നത്.

വിമർശനാത്മക രാഷ്ട്രീയ-സമ്പദ്ശാസ്ത്ര വീക്ഷണത്തിൽനിന്ന് (critical political-economic perspective) നോക്കുമ്പോൾ, ഈ പ്രതിഭാസത്തെ ആദിമ മൂലധനസമാഹരണത്തിന്‍റെ (primitive accumulation) ഒരു പുതിയ രൂപമായി മനസ്സിലാക്കാം. മുതലാളിത്തത്തിന്‍റെ ആദ്യകാലഘട്ടങ്ങൾ ഭൂമി കൈയടക്കുകയും, പ്രകൃതിവിഭവങ്ങൾ സ്വന്തമാക്കുകയും, അധ്വാനത്തെ ചരക്കാക്കി മാറ്റുകയും ചെയ്തതുപോലെ, സമകാലിക ഡിജിറ്റൽ മുതലാളിത്തം മനുഷ്യന്‍റെ അനുഭവങ്ങളെയും, ശ്രദ്ധയെയും, ഭാഷയെയും, ജ്ഞാനഗ്രാഹ്യ അധ്വാനത്തെയും (cognitive labour) മൂലധനസമാഹരണത്തിനുള്ള അസംസ്കൃത വസ്തുക്കളായി കൂടുതലായി ഉപയോഗപ്പെടുത്തുന്നു. ദശലക്ഷക്കണക്കിന് ആളുകളുടെ ദൈനംദിന പ്രവർത്തനങ്ങളും ഡാറ്റാ തൊഴിലാളികളുടെ തുച്ഛമായ വേതനം മാത്രമുള്ള അധ്വാനവും വലിയ സാങ്കേതിക കോർപ്പറേഷനുകളുടെ ഉടമസ്ഥതയിലുള്ള ഡാറ്റാശേഖരങ്ങളായും (proprietary datasets) അൽഗോരിതമിക് ആസ്തികളായും മാറ്റപ്പെടുന്നു. മൂലധനം ഇപ്പോൾ കേവലം ഭൗതിക അധ്വാനത്തിന്‍റെ ചൂഷണത്തിലൂടെ മാത്രമല്ല കുന്നുകൂടുന്നത്, മറിച്ച് അറിവ്, വികാരങ്ങൾ (affect), ആശയവിനിമയം, പെരുമാറ്റ വിവരങ്ങൾ (behavioural data) എന്നിവയുടെ ചൂഷണത്തിലൂടെ കൂടിയാണ്. അതിനാൽ, AI എന്നത് ഒരു സാങ്കേതിക വിപ്ലവം മാത്രമല്ല, മറിച്ച് മനുഷ്യജീവിതത്തെത്തന്നെ ചരക്കാക്കി മാറ്റുന്ന പുതിയൊരു അതിര് കൂടിയാണ്; ഇവിടെ അധ്വാനവും അറിവും ഡാറ്റയും തമ്മിലുള്ള അതിരുകൾ കൂടുതൽ നേര്‍ത്തുപൊയ്ക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു.

ചോദ്യം: 10 താങ്കളുടെ ഭാവി ഗവേഷണ പദ്ധതികൾ എന്തൊക്കെയാണ്? നിലവിൽ ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിക്കുന്ന വിഷയങ്ങൾ ഏതൊക്കെയാണ്?

വളരെ ചെറിയ ഒരു ഗവേഷണ പദ്ധതിയാണ് എനിക്കുള്ളത്. എങ്കിലും എപ്പോഴുമെന്നതുപോലെ, സമകാലിക സമൂഹങ്ങളെ പുനർനിർണ്ണയിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ആഴത്തിലുള്ള രാഷ്ട്രീയ-സാമൂഹിക-സാങ്കേതിക പരിവർത്തനങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കുന്നതിൽ തന്നെയായിരിക്കും എന്‍റെ ഭാവി ഗവേഷണ പരിപാടികളും പ്രധാനമായും ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിക്കുക. ഭരണകൂടത്തിന്‍റെ പുനഃക്രമീകരണം, മൂലധനത്തിന്‍റെ ആഗോളതലത്തിലുള്ള പുനഃസംഘടന, പുതിയ സാങ്കേതിക അടിസ്ഥാന സൗകര്യങ്ങളുടെ ആവിർഭാവം, ജനാധിപത്യസ്ഥാപനങ്ങളുടെ പരിവർത്തനം എന്നിവയാൽ അടയാളപ്പെടുത്തപ്പെട്ട ചരിത്രപരമായ പരിവർത്തന ഘട്ടത്തിലൂടെയാണ് നാം കടന്നുപോയ്ക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നത്. ഈ സംഭവവികാസങ്ങൾ അധികാരം, പൗരത്വം, അസമത്വം, സംസ്‌കാരം, മനുഷ്യന്‍റെ ഏജൻസി എന്നിവയെക്കുറിച്ച് അടിസ്ഥാനപരമായ ചോദ്യങ്ങൾ ഉയർത്തുന്നുണ്ട്; എന്‍റെ ഭാവി പ്രവർത്തനങ്ങളിലൂടെ ഈ ചോദ്യങ്ങളെ അഭിമുഖീകരിക്കാനാണ് ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്.

ഡിജിറ്റൽ സാങ്കേതികവിദ്യകളുടെ ഈ കാലഘട്ടത്തിൽ ഭരണകൂടത്തിന്‍റെ മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന സ്വഭാവത്തെക്കുറിച്ച് പഠിക്കുക എന്നതാണ് എന്‍റെ പ്രധാന താല്പര്യമേഖലകളിലൊന്ന്. ആർട്ടിഫിഷ്യൽ ഇന്റലിജൻസ്, അൽഗോരിതമിക് തീരുമാനങ്ങൾ, ഡാറ്റാ ചട്ടക്കൂടുകൾ, മേല്‍നിരീക്ഷണസംവിധാനങ്ങൾ എന്നിവയുടെ വർദ്ധിച്ചുവരുന്ന ഉപയോഗം പരമ്പരാഗത ഭരണരീതികളെ മാറ്റിമറിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുകയാണ്. ഭരണകൂടങ്ങൾ ഇപ്പോൾ കൂടുതലായി ഭരണം നടത്തുന്നത് ഡാറ്റയിലൂടെയും, പ്രവചനങ്ങളിലൂടെയും (prediction), ഓട്ടോമേറ്റ് ചെയ്യപ്പെട്ട സംവിധാനങ്ങളിലൂടെയുമാണ്; ഇത് ഞാൻ നേരത്തെ വിശദീകരിച്ചതുപോലെ 'ഡിജിറ്റൽ ഗവൺമെന്‍റാലിറ്റി'യുടെ (digital governmentality) പുതിയ രൂപങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഈ പരിവർത്തനങ്ങളെയും അവ ജനാധിപത്യം, പൗരത്വം, പൗരസ്വാതന്ത്ര്യം എന്നിവയിൽ ഉണ്ടാക്കുന്ന പ്രത്യാഘാതങ്ങളെയും മനസ്സിലാക്കുക എന്നത് എന്‍റെ ഗവേഷണങ്ങളിൽ സുപ്രധാന മുൻഗണനയായി തുടരുന്നു.

സമകാലിക മുതലാളിത്തത്തിന്‍റെ ആഗോളതലത്തിലുള്ള വിനിമയങ്ങളാണ് (global articulation) രണ്ടാമത്തെ മേഖല. ധനം, സാങ്കേതികവിദ്യ, ലോജിസ്റ്റിക്സ്, ആശയവിനിമയം, ഡാറ്റ വേർതിരിച്ചെടുക്കൽ എന്നിവയുടെ അന്തർദേശീയ ശൃംഖലകളിലൂടെയാണ് മൂലധനം ഇന്ന് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. പ്ലാറ്റ്‌ഫോം മുതലാളിത്തം (platform capitalism), ഡിജിറ്റൽ അധ്വാനം, ആർട്ടിഫിഷ്യൽ ഇന്റലിജൻസ്, മൂലധനസമാഹരണത്തിന്‍റെ പുതിയ രൂപങ്ങൾ എന്നിവയുടെ ഉദയം സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയും സമൂഹവും സാങ്കേതികവിദ്യയും തമ്മിലുള്ള മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന ബന്ധത്തെ വിശദീകരിക്കാൻ ശേഷിയുള്ള പുതിയ സൈന്തിക ചട്ടക്കൂടുകൾ ആവശ്യപ്പെടുന്നുണ്ട്. ഈ ആഗോള പ്രക്രിയകൾ ഗ്ലോബൽ സൗത്തിൽ (Global South) എങ്ങനെയാണ് അനുഭവപ്പെടുന്നത് എന്നും, അവ പ്രാദേശിക സാമൂഹിക-രാഷ്ട്രീയ യാഥാർത്ഥ്യങ്ങളെ എങ്ങനെയാണ് പുനർനിർണ്ണയിക്കുന്നതെന്നും പരിശോധിക്കാൻ എനിക്ക് താല്‍പ്പര്യമുണ്ട്.

അതോടൊപ്പംതന്നെ, അക്കാദമിക ഗവേഷണങ്ങൾക്കുള്ളിൽ മാർക്സിസ്റ്റ് ചിന്തകളോടുള്ള താല്പര്യം ഗണ്യമായ രീതിയിൽ തിരിച്ചുവരുന്നതിന് നാം സാക്ഷ്യം വഹിക്കുകയാണെന്ന് ഞാൻ വിശ്വസിക്കുന്നു. വർദ്ധിച്ചുവരുന്ന അസമത്വങ്ങൾ, പാരിസ്ഥിതിക പ്രതിസന്ധികൾ, സാങ്കേതിക പരിവർത്തനങ്ങൾ, നവലിബറലിസത്തിന്‍റെ പരിമിതികൾ എന്നിവ മനസ്സിലാക്കാൻ വിവിധ വിജ്ഞാനശാഖകളിലെ ഗവേഷകർ മാർക്സിസ്റ്റ്-വിമർശനാത്മക സൈന്തിക പാരമ്പര്യങ്ങളിലേക്ക് കൂടുതലായി തിരിയുന്നുണ്ട്. സമകാലിക ആശങ്കകളായ ഡിജിറ്റൽ മുതലാളിത്തം, ആർട്ടിഫിഷ്യൽ ഇന്റലിജൻസ്, ജാതി, പരിസ്ഥിതി, ആഗോള ഭരണം എന്നിവയുമായി ബന്ധപ്പെടുത്തി മാർക്സിസ്റ്റ് സങ്കല്പങ്ങളെ എങ്ങനെ പുനർവ്യാഖ്യാനം ചെയ്യാമെന്ന് അന്വേഷിച്ചുകൊണ്ട് ഈ സംവാദങ്ങളിലേക്ക് സംഭാവനനൽകാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.

ഇതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട്, ആഗോള-പ്രാദേശിക തലങ്ങളിൽ ഇടതുപക്ഷ രാഷ്ട്രീയത്തിന്‍റെ മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന സാധ്യതകളെക്കുറിച്ച് പഠിക്കുന്നത് ആവശ്യമാണ്‌. അതിന്‍റെ തകർച്ചയെക്കുറിച്ചുള്ള ആവർത്തിച്ചുള്ള പ്രവചനങ്ങൾ ഉണ്ടായപ്പോഴും, സാമൂഹിക നീതി, സമത്വം, തൊഴിലാളി അവകാശങ്ങൾ, പാരിസ്ഥിതിക സുസ്ഥിരത, ജനാധിപത്യ പങ്കാളിത്തം എന്നിവയുടെ ഭാഷ അങ്ങേയറ്റം പ്രസക്തമായിത്തന്നെ തുടരുന്നു. പുതിയ രൂപത്തിലുള്ള സാമൂഹിക പ്രസ്ഥാനങ്ങൾ, കോർപ്പറേറ്റ് വിരുദ്ധ മുന്നേറ്റങ്ങൾ, പാരിസ്ഥിതിക സമരങ്ങൾ, ജാതിവിരുദ്ധ പ്രസ്ഥാനങ്ങൾ, ജനാധിപത്യ കൂട്ടായ്മകൾ എന്നിവ പുതിയ രാഷ്ട്രീയ സാധ്യതകൾ സൃഷ്ടിക്കുന്നുണ്ട്. പുതുതായി ഉയർന്നുവരുന്ന ഈ പ്രസ്ഥാനങ്ങളും ഇടതുപക്ഷ രാഷ്ട്രീയത്തിന്‍റെ പഴയ പാരമ്പര്യങ്ങളും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തെ മനസ്സിലാക്കുക എന്നത് തുടർച്ചയായ അക്കാദമിക ശ്രദ്ധ അർഹിക്കുന്ന മേഖലയാണ്. ഇടതുരാഷ്ട്രീയത്തിന്‍റെ പ്രസക്തി വര്‍ദ്ധിക്കുന്ന ഒരു ലോകത്താണ് നാം ജീവിക്കുന്നത്.

അതുപോലെ, സാങ്കേതിക മാറ്റങ്ങളുടെ വിപുലമായ തത്ത്വചിന്താപരവും സാമൂഹികശാസ്ത്രപരവുമായ പ്രത്യാഘാതങ്ങളെക്കുറിച്ച് കൂടുതല്‍ അന്വേഷിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ആർട്ടിഫിഷ്യൽ ഇന്റലിജൻസ്, ഓട്ടോമേഷൻ, ഡിജിറ്റൽ മാധ്യമങ്ങൾ, അൽഗോരിതമിക് സംവിധാനങ്ങൾ എന്നിവ കേവലം സാങ്കേതിക നവീകരണങ്ങൾ മാത്രമല്ല; അവ മനുഷ്യർ എങ്ങനെ ആശയവിനിമയം നടത്തുന്നു, ഓർമ്മിക്കുന്നു, പഠിക്കുന്നു, ജോലി ചെയ്യുന്നു, ഭാവനയിൽ കാണുന്നു, എന്തിനേറെ തങ്ങളെത്തന്നെ എങ്ങനെ മനസ്സിലാക്കുന്നു എന്നതിനെപ്പോലും മാറ്റിത്തീര്‍ത്തുകൊണ്ടിരിക്കുകയാണ്. മനുഷ്യന്‍റെ നിലനിൽപ്പിന്‍റെ സാഹചര്യങ്ങളെത്തന്നെയാണ് ഈ സാങ്കേതികവിദ്യകൾ പുനർനിർണ്ണയിക്കുന്നത്. അതിനാൽ, സമകാലിക രാഷ്ട്രീയവുമായുള്ള ഏതൊരു ഗൗരവമേറിയ ഇടപെടലും ലോകമെമ്പാടും ആഞ്ഞടിക്കുന്ന സാങ്കേതിക പരിവർത്തനങ്ങളെയും അവ സംസ്‌കാരം, ജനാധിപത്യം, അധ്വാനം, മനുഷ്യന്‍റെ സർഗ്ഗാത്മകത എന്നിവയിൽ ഉണ്ടാക്കുന്ന പ്രത്യാഘാതങ്ങളെയും കണക്കിലെടുക്കേണ്ടതുണ്ട്.

ഈ ആശങ്കകളെല്ലാം പൊതുവായ രാഷ്ട്രീയ—ബൗദ്ധിക ലക്ഷ്യത്തെയാണ് പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നത്: സമകാലികലോകത്തെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നതിൽ അധികാരവും സാങ്കേതികവിദ്യയും മൂലധനവും സംസ്‌കാരവും എങ്ങനെ പരസ്പരബന്ധിതമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു എന്ന് മനസ്സിലാക്കുക, ഒപ്പം അതിവേഗം മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഈ സാഹചര്യങ്ങൾക്കുള്ളിൽ ജനാധിപത്യപരവും സമത്വവാദപരവും വിമോചനപരവുമായ ഭാവിക്കായുള്ള സാധ്യതകളെ കണ്ടെത്തുക.